Voor niets in de cel? Toch 105 euro

Steeds vaker moet justitie een schadevergoeding betalen aan mensen die onterecht in de cel hebben gezeten.

Foto Marco de Swart / ANP

105 euro is de schadevergoeding voor een nachtje onterecht vastzitten in een politiecel. Heb je niet kunnen werken? Tel de gederfde inkomsten op. Plus de kosten van de advocaat en de reisvergoeding vanwege een eventuele rechtszitting. Gemiddeld kregen onterecht gedetineerden vorig jaar 1.584 euro terug van de Nederlandse staat, becijferde het CBS maandag. 27 miljoen euro in totaal.

Opvallend is de explosieve toename van het aantal aanvragen tot schadevergoeding. In 2004 waren dat er 5.300. Daarna steeg de lijn vrijwel zonder hapering tot 18.700 aanvragen vorig jaar. Terwijl het aantal verdachten juist sterk daalde.

Duiden de cijfers op een nieuwe claimcultuur? „Niet dat ik weet”, zegt Geertjan van Oosten, voorzitter van de Nederlandse Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA). De meeste advocaten wijzen een cliënt die is vrijgesproken wel op een schadevergoeding, maar veel verdient een advocaat er niet mee. „270 euro voor een verzoekje, het dubbele als het tot zitting komt.”

Maximaal negentig dagen

Zes dagen in totaal mag een verdachte worden vastgehouden op het politiebureau, bijvoorbeeld voor verhoor of onderzoek naar de identiteit. Daarna moet een onderzoeksrechter oordelen of de verdachte langer in voorlopige hechtenis kan worden genomen, tot maximaal negentig dagen. En daarover is in Nederland, waar verlenging van voorarrest ten opzichte van andere Europese landen relatief vaak wordt toegekend, al jaren veel te doen. Want als zoveel mensen onterecht blijken vast te zitten voordat ze zijn berecht, kun je ze dan niet beter vrijlaten tot het finale rechterlijk oordeel is geveld?

De politie denkt: zet maar vast, dan is er meer tijd

Geertjan van Oosten advocaat

Over de verlenging van het voorarrest hebben rechters lange tijd vrij gemakkelijk gedacht, blijkt uit onderzoek. Een wetenschapper aan de Vrije Universiteit vroeg in 2008 en 2009 aan 28 rechters hoe zij daarover besloten. Ze bleken de wettelijke redenen om te verlengen – kans op herhaling, mate waarin de rechtsorde is geschokt – vrij ruim te interpreteren. Zo zagen ze voorlopige hechtenis ook als een „handig instrument voor risicobeheersing” in een tijd waarin veiligheidsdenken centraal staat, concludeerde de onderzoeker. Liever te veel dan te weinig opsluiten, was dus de gedachte. Met een toename aan schadevergoedingen tot gevolg.

Efficiënte koekjesfabriek

Maar of die oorzaak nu nog voldoet is de vraag, zegt Jolande uit Beijerse, strafrechtswetenschapper aan de Erasmus Universiteit en rechter plaatsvervanger. In 2013 noemden drie prominente rechters in een wetenschappelijk artikel de verlenging van voorlopige hechtenis „een efficiënte koekjesfabriek” en sindsdien zijn rechters in de praktijk voorzichtiger geworden. „Ik heb niet eerder gezien dat een artikel zó veel effect had.”

Inderdaad, sinds enkele jaren neemt het aantal mensen in voorlopige hechtenis af, zegt de woordvoerder van het CBS. Een eventuele neiging van rechters om het voorarrest te verlengen kan de meest recente stijging van de aanvragen tot schadevergoeding dus niet verklaren. Meer voor de hand ligt volgens de CBS-woordvoerder dat de onterechte inverzekeringstelling in de eerste dagen op het politiebureau is toegenomen.

Zet maar vast

Het bewijst volgens NVSA-voorzitter Geertjan van Oosten dat de politie veel te makkelijk mensen in verzekering stelt. „De politie denkt: zet maar vast, dan is er meer tijd voor onderzoek. Ze zou zich bewuster moeten zijn van de gevolgen.”

„Er is nog een andere mogelijkheid”, zegt wetenschapper Jolande uit Beijerse. Sinds 2010 is de praktijk aangepast aan een arrest van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. Het geeft de aangehouden verdachte het recht om op het politiebureau een advocaat te spreken vóórdat hij wordt verhoord. Een volwassen verdachte mag daarvan afzien, jeugd niet. Het gevolg: jonge verdachten die na een winkeldiefstal voorheen werden heengezonden met een Halt-straf, moeten nu een nacht doorbrengen in de cel omdat hun advocaat pas de volgende dag tijd heeft of omdat het politiebureau om 21 uur sluit. „Ik hoor daarover veel verhalen in het veld.”