Valt Europa nu in stukken?

Nasleep Oekraïne-referendum De Kamer beslist vandaag over het Nederlandse ‘nee’. Komt de door Brussel voorspelde crisis uit?

Commissie-voorzitter Juncker noemde een ‘nee’ eerder „een gemakkelijke overwinning” voor Rusland. Nu houdt hij zich op de vlakte. Foto Molly Riley/AFP

Hoe zit het met de „grote continentale crisis” van Jean-Claude Juncker? Vóór het Oekraïne-referendum waarschuwde de voorzitter van de Europese Commissie in NRC dat een Nederlands ‘nee’ de deur naar zo’n crisis zou openen en „een gemakkelijke overwinning” voor Rusland zou zijn. „Kijk uit, dit kan het evenwicht in Europa veranderen.”

Het kwam hem in Den Haag op kritiek te staan. ‘Dreigementen’ – daar zat de Nederlandse kiezer echt niet op te wachten. Na 6 april liet Juncker weten „bedroefd” te zijn over de uitslag, maar verder zwijgt hij. De officiële lijn uit Brussel is dat premier Rutte aan zet is: die moet de uitslag nu ‘interpreteren’. De oppositie wil dat het kabinet de goedkeuringswet voor het verdrag intrekt. Bij de stemming over de kwestie moet deze dinsdag vooral blijken of alle PvdA’ers het eigen kabinet steunen.

Hendrik Vos, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Universiteit Gent, vindt dat Juncker overdreef. „De EU is taai. Na het Nederlandse ‘nee’ tegen de Europese Grondwet in 2005 is de veelgehoorde waarschuwing dat het licht zou uitgaan ook niet uitgekomen.” Toch is Vos bezorgd, want hoe levensvatbaar is Europa zonder publieke steun? „Je kunt niet altijd verder strompelen. Op een gegeven moment is het politieke engagement op, en dan wordt het heel gevaarlijk.”

Mathieu Segers, universitair docent Europese integratie in Utrecht, is er niet gerust op. Hij denkt niet alleen dat Juncker gelijk zou kunnen krijgen, hij zegt ook: „We zitten waarschijnlijk al midden in die grote continentale crisis.” Segers wijst op de verdeeldheid tussen Oost- en West-Europa over de sancties tegen Rusland en de positie van Oekraïne. De Nederlandse uitslag dreigt die op scherp te zetten.

Voor de Poolse oud-staatssecretaris van Europese Zaken Rafal Trzaskowski is het evident dat Oekraïne „in onze waardengemeenschap” moet worden verankerd. „Alleen zo laten we zien dat we stabiliteit in de regio belangrijk vinden. Het Nederlandse referendum geeft juist het tegengestelde signaal.”

Hete zomer

Een hete zomer dient zich aan. In juli wordt besloten over verlenging van de sancties tegen Rusland, ingesteld na de annexatie van de Krim. Duitsland dringt aan op opheffing. Medio maart pleitte minister Sigmar Gabriel (Economische Zaken) zelfs voor een vrijhandelsakkoord met Rusland. In 2011 kwam Nordstream er, de Duits-Russische (en deels ook Nederlandse) gaspijpleiding in de Oostzee, die Oekraïne als transitland van Russisch gas ernstig heeft verzwakt. Berlijn wil de capaciteit daarvan nu verdubbelen.

Segers bespeurt „een totaal gebrek aan empathie voor het Oost-Europese standpunt”. Dit betekent dat „we worden meegezogen in het oude, Russische spel van invloedssferen”, een spel dat de EU nooit wint, omdat Rusland altijd „duidelijker” is, en waarbij Oost-Europa historisch al vaak de grote verliezer was. Het Oekraïne-referendum bevestigt volgens Segers dat de eenheid broos is „en met een klein beetje duwen omver kan”.

Wie scepsis zaait, zal scepsis oogsten

Hendrik Vos, hoogleraar Gent

Oud-staatssecretaris Trzaskowski vindt het Nederlandse ‘nee’ vooral gevaarlijk voor Oekraïne zelf. „De meeste Nederlanders hebben natuurlijk niets tegen Oekraïne, maar zo wordt het door de Russen wel uitgelegd. Voor de Oekraïeners die verandering willen is dat fnuikend.”

Ook voor de Europese Commissie is het ‘nee’ een tegenslag. Die mag namens EU-lidstaten verdragen te sluiten. Segers noemt die competentie „de kwintessens van Europese integratie”, maar constateert ook dat uitholling dreigt. De bilaterale energiedeals die landen als Duitsland, Nederland en Hongarije met Rusland sloten, waren al een teken aan de wand. Het Nederlandse referendum stelt het mandaat van de Commissie nu écht ter discussie.

Kan Brussel nog wel onderhandelen als het resultaat vervolgens in referenda ter discussie wordt gesteld? „Als je Europese samenwerking nuttig vindt, moet je ook aanvaarden dat niet elk land op elk punt een veto kan inbrengen”, zegt Vos, die vindt dat Rutte met zijn lauwe campagne het ‘nee’ over zichzelf heeft afgeroepen. „Wie scepsis zaait, zal scepsis oogsten.”