Werkwijze Van Rey is wel uniek

Lekken uit de vertrouwenscommissie is gangbaar, zegt ex-wethouder Van Rey. Minister Plasterk vertelt de rechter deze maandag dat dit niet zo is. Kenners en betrokkenen in het land geven Plasterk gelijk.

Oud-wethouder Jos van Rey afgelopen week bij de rechtbank in Rotterdam voor de inhoudelijk behandeling van zijn strafzaak. Foto Robin Utrecht

Niks bijzonders, veel politici doen het. Dat zei Jos van Rey over zijn telefonisch overleg met burgemeesterskandidaat Offermanns. „Klankborden” noemde hij dat overleg over de burgemeestersbenoeming in Roermond in 2012.

Heel bijzonder en bovendien strafbaar, stelde daartegenover het Openbaar Ministerie in de rechtszaak tegen de oud-wethouder uit Roermond. Minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) sloot zich daarbij aan. Hij tweette vorige week. „Heb nu zeer veel burgemeesters […] voorgedragen zien worden. ‘Iedereen doet aan klankborden’ is niet waar.” Prompt werd Plasterk opgeroepen als getuiige. De minister verschijnt vanmiddag voor de rechtbank.

Wie heeft gelijk? NRC sprak met oud-burgemeesters, commissarissen van de koning en andere kenners. Actieve bestuurders spraken louter op achtergrondbasis, om een gang naar de rechtszaal à la Plasterk te ontlopen. Klankborden gebeurt, zeggen zij in koor. Bij uitstek binnen de partijlijn. Maar wat Van Rey deed – vragen en antwoorden van het sollicitatiegesprek alvast met de burgemeesterskandidaat doornemen – is niet alleen verboden. Niemand kent die praktijk.

„Ik heb dit nooit eerder gezien en zou het ook niemand aanraden”, zegt bijvoorbeeld Dick de Cloe (PvdA), oud-burgemeester in diverse gemeenten, en in de jaren negentig als Kamerlid betrokken bij veel benoemingen. Ook de enige politieke bestuurder die het in de afgelopen dagen publiekelijk voor Van Rey opnam, D66-wethouder Wim Vrijhoef van de gemeente Voorst, zegt het doorspelen van vragen en antwoorden niet te hebben meegemaakt.

Wat gebeurt er dan wel? Elke politieke partij houdt burgemeestersposten scherp in de gaten. Komt er een vrij, dan begint het klankborden. Kamerleden of bestuurders uit de regio bellen met partijgenoten uit de betreffende gemeente. Wat voor type burgemeester zoekt jullie gemeente? Hebben jullie al kandidaten op het oog?

Dan zoeken de Kamerleden met de partijleiding naar kandidaten, zeker bij de grotere steden. Zo bracht de PvdA in 2008 onder leiding van Wouter Bos Ahmed Aboutaleb in de race om het burgemeesterschap in Rotterdam. „Vraag en aanbod bij elkaar brengen”, zoals een commissaris van de koning het noemt.

Burgemeesterslobbyisten, zo heten die rondbellende Kamerleden wel. Ze geven de kandidaat bijvoorbeeld praktische tips. Dick de Cloe, die zelf zo’n lobbyist was: „Ik moedigde kandidaten aan een abonnement te nemen op de lokale krant, zodat zij beter wisten wat daar speelde.”

Tippen en scouten

De term ‘lobbyen’ belooft meer dan hij waarmaakt, zegt Arno Korsten, honorair hoogleraar bestuurskunde in Maastricht. De term stamt uit de vorige eeuw, toen Kamerfracties elk een lobbyist als De Cloe hadden. Die bestookten de minister van Binnenlandse Zaken en commissaris van de – toen nog – koningin met eigen kandidaten. Want die twee beslisten over de benoeming van burgemeesters.

Maar de invloed van de gemeenteraad nam vanaf de jaren zeventig toe. En de vertrouwenscommissie – nu bestaand uit raadsleden en één of twee wethouders – kreeg gaandeweg een formele rol in de benoeming. In 2001 is de vertrouwenscommissie zelfs de belangrijkste speler geworden: ze beveelt de kandidaten aan. De minister wijkt zelden van de aanbeveling af.

Kortom, zegt Korsten: er vált minder te lobbyen en sturen, voor politici. „Zeker, Jesse Klaver kan bellen met gemeente X om een GroenLinks-kandidaat aan te bieden. Maar GroenLinks zit maar met één stem in die vertrouwenscommissie. Dat schiet dus nauwelijks op.”

Lobbyen en klankborden komt anno 2016 dus vooral hierop neer: tips geven, kandidaten scouten. Allerlei politici doen dat, zegt Bas Eenhoorn, oud-partijvoorzitter van de VVD en oud-burgemeester van Alphen aan den Rijn. „Maar het cruciale punt is: zij doen dat níet met leden van de vertrouwenscommissie. Als die is gevormd en de profielschets van de burgemeester publiek is, is het voor de lobbyisten einde oefening.”

Voor schut

Vertrouwenscommissies zijn veel professioneler nu ze zo bepalend zijn, zegt Eenhoorn. „Raadsleden volgen trainingen. Intern of door gespecialiseerde bureaus.” En de Rotterdamse hoogleraar Wim Derksen, die veel over het burgemeesterschap heeft geschreven, zegt: „Vergeet niet dat veel vertrouwenscommissies als de dood zijn dat de minister wegens lekken eist dat de procedure opnieuw moet. Dan staan zij voor schut.”

De Gemeentewet bepaalt dat de vertrouwenscommissie gebonden is aan geheimhouding. Verslagen blijven geheim. Overleg met niet-leden is uitgesloten. Het delen van informatie is een misdrijf dat kan worden bestraft. Op ‘schending van het ambtsgeheim’ staat maximaal een jaar cel of een boete van maximaal 20.000 euro.

Onschuldig

Toch komt het lekken geregeld voor. Hoe groter de gemeente, des te langer de procedure, en hoe prominenter de kandidaten, des te groter de kans op een lek, zegt een provinciaal bestuurder. Dat kan verschillende vormen aannemen. Vrij onschuldig zoals in Heerlen vorig jaar toen de benoeming van burgemeester Ralf Krewinkel vlak voor de bekendmaking uitlekte. Pijnlijk in 2008, toen namen van sollicitanten naar het Rotterdamse burgemeesterschap op straat lagen. Opmerkelijk in 2012: toen tikte minister van Binnenlandse Zaken Liesbeth Spies (CDA) de Nijmeegse gemeenteraad op de vingers na het lekken van namen van sollicitanten.

De burgemeestersbenoeming in de Utrechtse gemeente Stichtse Vecht leidde wegens lekken onlangs zelfs tot strafrechtelijke veroordelingen. VVD-fractievoorzitter Kathalijne de Kruif speelde als lid van de vertrouwenscommissie sollicitatievragen door aan een partijgenoot en oud-wethouder. Die speelde de informatie door naar een kandidaat – ook van de VVD. Net als Van Rey, maar dan indirecter. De Kruif en de oud-wethouder zijn voor het lekken veroordeeld tot werkstraffen van 100 en 60 uur.