Schending van geheim is gewoon verboden

Lekken uit de vertrouwenscommissie is gangbaar, zegt ex-wethouder Van Rey. Minister Plasterk vertelt de rechter deze maandag dat dat niet zo is.

Ex-VVD’er Jos van Rey staat terecht wegens mogelijke schending van het ambtsgeheim in een gesprek met zijn partijgenoot Ricardo Offermanns, die destijds burgemeesterskandidaat was voor Roermond. Foto Robin Utrecht / ANP

„Klankborden binnen de partijlijn”, zo noemde oud-VVD-kopstuk Jos van Rey het doorspelen van vertrouwelijke informatie aan zijn partijgenoot Ricardo Offermanns, eerder deze maand ten overstaan van de rechter. De politie tapte in 2012 een telefoongesprek tussen beide mannen af: bijvangst van een corruptieonderzoek naar Van Rey. Offermanns wilde burgemeester van Roermond worden. Het getapte gesprek vond plaats daags voor zijn sollicitatiegesprek met de vertrouwenscommissie. Van Rey, toen wethouder in Roermond, was adviseur in die commissie. De oud-wethouder en voormalig senator staat nu terecht voor – onder meer – het schenden van het ambtsgeheim.

Bespottelijk, volgens Van Rey: zonder dit ‘klankborden’ zou geen enkele politieke benoeming in Nederland tot stand komen, zei hij tegen de rechter. Minister Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) reageerde vorige week via Twitter.

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk @KustawBessems @volkskrant Heb nu zeer veel burgemeesters en CdKs voorgedragen zien worden. ‘Iedereen doet aan klankborden’ is niet waar.

Prompt riep de advocaat van Van Rey Plasterk op als getuige. Die mag zijn tweet deze maandag komen toelichten in de rechtszaal.

Wie heeft gelijk, Plasterk of Van Rey? Is klankborden nu gangbaar of niet? En wat gaat er precies achter dat begrip schuil?

Verboden

NRC sprak met oud-burgemeesters, commissarissen van de koning en andere kenners. Actieve bestuurders spraken louter op achtergrondbasis, om een gang naar de rechtszaal à la Plasterk te ontlopen. Klankborden gebeurt, zeggen zij in koor. Bij uitstek binnen de partijlijn. Maar wat Van Rey deed – vragen en antwoorden van het sollicitatiegesprek alvast met de burgemeesterskandidaat doornemen – is niet alleen verboden. Niemand kent die praktijk ook.

„Ik heb dit nooit eerder gezien en zou het ook niemand aanraden”, zegt bijvoorbeeld Dick de Cloe (PvdA), oud-burgemeester in diverse gemeenten, en in de jaren negentig als Kamerlid betrokken bij veel benoemingen. Ook de enige politieke bestuurder die het in de afgelopen dagen publiekelijk voor Van Rey opnam, D66-wethouder Wim Vrijhoef van de gemeente Voorst, zegt het doorspelen van vragen en antwoorden niet te hebben meegemaakt.

Ricardo Offermans. De foto’s zijn niet gemaakt tijdens het gewraakte telefoongesprek tussen Van Rey en Offermans.Foto: Marcel van Hoorn / ANP

Wat gebeurt er dan wel? Elke politieke partij houdt burgemeestersposten scherp in de gaten. Komt er een vrij, dan begint het klankborden. Kamerleden of bestuurders uit de regio bellen met partijgenoten uit de betreffende gemeente. Wat voor type burgemeester zoekt jullie gemeente? Hebben jullie al kandidaten op het oog?

Dan zoeken de Kamerleden met de partijleiding naar kandidaten, zeker bij de grotere steden. Zo bracht de PvdA in 2008 onder leiding van Wouter Bos Ahmed Aboutaleb in de race om het burgemeesterschap in Rotterdam. „Vraag en aanbod bij elkaar brengen”, zoals een commissaris van de koning het noemt.

Burgemeesterslobbyisten, zo heten die rondbellende Kamerleden ook wel. Ze geven de burgemeesterskandidaat bijvoorbeeld praktische tips. Dick de Cloe, die zelf zo’n lobbyist was: „Ik moedigde kandidaten aan om een abonnement te nemen op de lokale krant, zodat zij beter wisten wat daar speelde.”

Tippen en scouten

De term ‘lobbyen’ belooft meer dan hij waarmaakt, zegt Arno Korsten, honorair hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Maastricht. De term stamt uit de vorige eeuw, toen Kamerfracties elk een lobbyist als De Cloe hadden. Die bestookten de minister van Binnenlandse Zaken en commissaris van de – toen nog – koningin met eigen burgemeesterskandidaten. Want die twee beslisten over de benoeming van burgemeesters.

Maar de invloed van de gemeenteraad op de benoeming nam vanaf de jaren zeventig toe. En de vertrouwenscommissie – nu bestaand uit raadsleden en één of twee wethouders – kreeg gaandeweg een formele rol in de benoeming. In 2001 is de vertrouwenscommissie zelfs de belangrijkste speler geworden van de procedure: die beveelt de kandidaten aan. De minister wijkt zelden van de aanbeveling af.

Kortom, zegt Korsten: er vált minder te lobbyen en sturen, voor Kamerleden en andere politici. „Zeker, Jesse Klaver kan bellen met gemeente X om een GroenLinks-kandidaat aan te bieden. Maar GroenLinks zit maar met één stem in die vertrouwenscommissie. Dat schiet dus nauwelijks op.”

Lobbyen en klankborden komt anno 2016 dus vooral hierop neer: het geven van tips, het scouten van kandidaten. Allerlei politici doen dat, zegt Bas Eenhoorn, oud-partijvoorzitter van de VVD en oud-burgemeester van Alphen aan den Rijn. „Maar het cruciale punt is: zij doen dat níet met leden van de vertrouwenscommissie. Als die is gevormd en de profielschets van de burgemeester publiek is, is het voor de lobbyisten einde oefening.”

Vertrouwenscommissies zijn veel professioneler nu ze zo bepalend zijn in de procedure, zegt Eenhoorn. „Raadsleden volgen trainingen. Intern of door gespecialiseerde bureaus.” Met succes, zegt een commissaris van de koning: „Er zit een Chinese muur tussen wat er in en wat er buiten de vertrouwenscommissie gebeurt.” En de Rotterdamse hoogleraar bestuurskunde Wim Derksen, die veel over het burgemeesterschap heeft geschreven, zegt: „Vergeet niet dat veel vertrouwenscommissies als de dood zijn dat de minister wegens lekken eist dat de procedure opnieuw moet. Dan staan zij voor schut.”

Regelmatig lekken

Dit alles sluit niet uit dat het lekken van informatie uit de commissie met enige regelmaat voorkomt. Hoe groter de gemeente, des te langer de procedure duurt, en hoe prominenter de kandidaten, des te groter de kans op een lek, zegt een provinciaal bestuurder. Dat kan verschillende vormen aannemen. Vrij onschuldig zoals in Heerlen vorig jaar toen de benoeming van burgemeester Ralf Krewinkel vlak voor de officiële bekendmaking uitlekte. Pijnlijk in 2008, toen namen van sollicitanten naar het Rotterdams burgemeesterschap op straat lagen. En in mei 2012 tikte toenmalig minister van Binnenlandse Zaken Liesbeth Spies (CDA) de gemeenteraad van Nijmegen op de vingers. Ook daar waren namen van sollicitanten uitgelekt.

Veroordelingen

De burgemeestersbenoeming in de Utrechtse gemeente Stichtse Vecht leidde wegens lekken onlangs zelfs tot strafrechtelijke veroordelingen. VVD-fractievoorzitter Kathalijne de Kruif speelde als lid van de Lekken over de burgemeestersbenoeming uit de vertrouwenscommissie komt voorvertrouwenscommissie sollicitatievragen door aan een partijgenoot en oud-wethouder. Die speelde de informatie vervolgens door naar een burgemeesterskandidaat – ook van de VVD. Net als Van Rey, maar dan indirecter.

De zaak kwam aan het licht toen telefoongesprekken van De Kruif werden afgeluisterd. Ze werd verdacht van het witwassen van wietwinsten. De Kruif en de oud-wethouder zijn voor het lekken onlangs veroordeeld tot werkstraffen van respectievelijk 100 en 60 uur.

Hoogleraar Korsten naar aanleiding van deze misstanden:

„Er zijn 390 gemeenten. En dit blijft werk van mensen. Mensen met belangen bovendien.”

Maar structureel lekken zoals Van Rey suggereert, gebeurt zeker niet, aldus de hoogleraar.

Bij Van Rey speelde mee, benadrukt Korsten, dat hij Ricardo Offermanns goed kende. Offermanns was ook voorzitter van de Limburgse VVD. Ze belden elkaar vaak. Zoals Van Rey met iedereen belde, zegt Korsten. „Als Kamerlid, als wethouder. Altijd klooien met zijn telefoontje. Iets voor iemand regelen. Mensen aan elkaar koppelen. Als smeerolie.”

Van Rey’s probleem, zegt Korsten: hij gedroeg zich precies zo als lid van die vertrouwenscommissie in 2012. „Hij is het slachtoffer van zijn eigen gedragspatroon.”