In Groot-Brittannië noemen ze cabaret een ‘conceptuel show’

Een langdurig welkomstapplaus viel Youp van ’t Hek ten deel viel na zijn opkomst, vorige week in de Leidse Schouwburg. Hij werd niet zo maar begroet. Het publiek klapte zo lang om hem te laten weten hoe het hem in gedachten had gesteund en hoe opgelucht het was dat hij er nog was na zijn hartproblemen. Klappende handen in plaats van bloemen. Youp bekeek het geamuseerd en liet zijn waardering blijken met een grap: „Ik kan iedere collega een hartaandoening aanraden.” Vervolgens liet hij in deze try-out van zijn nieuwe programma Licht merken weer als vanouds in vorm te komen.

Het concept van Youps shows is de heilige graal van het Nederlands cabaret: verhalen die thematisch verbonden zijn en worden uitgewerkt tot een samenhangend geheel. Maar het kan ook anders. Wie in een paar dagen tijd ook Brigitte Kaandorp, Bert Visscher en Diederik van Vleuten ziet, zoals ik vorige week, moet de breedte van het cabaretspectrum erkennen.

Kaandorp doet een liedjesprogramma met het Metropole Orkest. Maar zodra ze er iets bij vertelt wordt het grappig, door haar gejaagde en zichzelf in de rede vallende manier van spreken. Van Vleuten is een bedachtzame verteller, een stand-up historicus die zichzelf liever niet afficheert als cabaretier.

Het definiëren van genres is een academische bezigheid en dat is wat Oliver Double, docent aan de Universiteit van Kent, doet in zijn leerzame boek over stand-up comedy, Getting the joke. Zo’n boek zou ook over het Nederlands cabaret moeten worden geschreven. Wat wij cabaret noemen, krijgt bij hem niet meer dan een paragraaf onder de noemer ‘conceptual shows’. Double signaleert een groeiend aantal comedians dat zich aan deze vorm waagt en zegt erbij dat de vorm „grote artistieke mogelijkheden” biedt: „De komiek neemt het publiek mee op een reis, die wisseling van toon, stille passages, rauwe emotie, het uitdiepen van ideeën en de opbouw naar een bevredigend einde toelaat.”

Dat is allesbehalve onwennig geformuleerd. Maar Freek of Youp heeft hij nooit gezien, want hij laat Stewart Lee, zo’n ‘conceptuele’ comedian, zeggen dat de ‘conceptual show’ uniek is voor Groot-Brittannië. Ha! Omgekeerd wordt in Nederland meewarig gedaan over stand-up en cabaretiers die neigen naar stand-up. Alsof dat één pot nat is. Terwijl stand-up evengoed een breed spectrum aan onderscheidende vormen biedt, zoals Double overtuigend aantoont. Grappig zijn kan op duizend manieren.