Alles mogen zeggen op zitting

Slachtoffers mogen voortaan ‘alles zeggen’ bij strafzittingen. Vorige week nam de senaat, betrekkelijk onopgemerkt, de uitbreiding van het spreekrecht aan. Alleen GroenLinks en D66 stemden tegen, wegens ernstige bedenkingen.

In de praktijk werd bij diverse rechtbanken al de hand gelicht met de bestaande beperking. Formeel mogen slachtoffers zich nu alleen uitlaten over de gevolgen die het misdrijf voor hen persoonlijk heeft gehad. Her en der in het land mochten slachtoffers ook al toedracht, bewijs of de gewenste strafmaat bespreken. Ook omdat het pijnlijk kan zijn om slachtoffers te onderbreken of af te kappen. Dat wordt door het publiek niet makkelijk begrepen en kan zich vertalen in afkeer van de rechter. Incidenteel komen er vernielingen voor in de rechtszaal. Ook de strafrechter is kwetsbaar in een klimaat waarin gezag per keer wordt toegekend.

De wens voor een algemeen spreekrecht heeft dus een groot draagvlak. Het past in een tijd waarin veel aandacht is voor individuele beleving en emotie en drama ruimte krijgen. De strafadvocatuur liet nog weten dat de wetgever is ‘doorgeschoten’. Maar dat heeft alles van een achterhoedegevecht.

De rechtspraktijk moet nu de strafzitting in evenwicht houden. Dat wordt moeilijker. Niet ondenkbeeldig is dat slachtoffers die mee gaan praten over toedracht en bewijs, vervolgens als getuige worden beëdigd. Waarna de advocaat van de verdachte een kruisverhoor begint. Of de gelegenheid om ‘alles’ te mogen zeggen bijdraagt aan de erkenning van het leed en het emotionele herstel van het slachtoffer is dan niet meer waarschijnlijk. Twijfel voeden, geloofwaardigheid aantasten, waarnemingen op de proefstellen, gedragskeuzen in een ander daglicht stellen: iedere strafadvocaat kan ermee overweg. Slachtoffers die zich over de inhoud van de zaak uitlaten lopen dus risico’s.

Uit wetenschappelijk onderzoek bleek al dat vooral getraumatiseerde slachtoffers en degenen die geen controle over hun herstel krijgen, van het spreekrecht gebruik plegen te maken. Zij voelen zich daarna serieuzer genomen. Er is aandacht, ook van media. Toch verminderen hun klachten niet. Posttraumatische stress, angst en boosheid over de dader nemen niet af. Spreken is dus een uitlaatklep, maar emotioneel herstel wordt er niet door bevorderd. Zou uitbreiding van het spreekrecht dat wel hebben?

Er zijn geen aanwijzingen voor. Het nieuwe spreekrecht kan nieuwe illusies wekken. Wie voor de keuze staat als slachtoffer op de zitting te mogen spreken, kan in een mijnenveld terecht komen. Strafrecht leidt zelden tot herstel – het kan ook schade vergroten.