Verandert de Unie in een Frankenstein?

gruyter, caroline de 11-2013 007

Martin Schulz, de voorzitter van het Europees Parlement, heeft deze week gewaarschuwd voor „een implosie” van de Unie. Hij is niet de enige. Europees president Donald Tusk heeft erop gezinspeeld. Premier Rutte hintte erop in zijn vergelijking met het Romeinse Rijk. Zelfs de bedachtzame Angela Merkel heeft gezegd dat „als de euro klapt, de EU ook [klapt]”.

Zijn zulke uitspraken bedoeld als dreigement, om lidstaten te manen minder egocentrisch te zijn en meer aan het Europese belang te denken? Of kan de EU echt imploderen? En zo ja, hoe dan?

Wat Schulz precies bedoelde, is onduidelijk. Hij zei het in een interview met de Frankfurter Allgemeine Zeitung. De krant parafraseerde het gesprek en gebruikte maar enkele citaten. Dit kan te maken hebben met de gewoonte dat Duitse geïnterviewden (Schulz is een Duitse socialist) vooraf vaak quotes uit de tekst kunnen schrappen of veranderen – hoe minder quotes, hoe minder kans dat ze een heel artikel herschrijven.

In dat stuk noemt Schulz het Brexit-referendum in juni, en zegt hij dat „er pogingen zullen komen om meer exit-referenda te houden” in EU-landen. Hij verwijt regeringen dat ze in Brussel beslissingen nemen waar ze later, thuis, op schieten omdat het ze populair zou maken bij de kiezer. En hij wijst erop dat Europese landen bepaalde zaken (de economie, Schengen) eerst ‘Europees’ hebben gemaakt maar nu, met een beroep op nationale soevereiniteit, te weinig doen om ze te l aten functioneren.

Schulz verwijt regeringen dat ze geen verantwoordelijkheid nemen voor het Europa dat ze zelf hebben opgetuigd. Ze hebben de economie internationaal gemaakt, maar de politiek nationaal gehouden. Ze worden in eigen land gekozen, niet in Europa. Ze verdedigen eerst het nationaal belang, dan pas het Europese belang. Dat maakt de EU disfunctioneel. Iedereen doet maar wat. De gemeenschappelijke politiek verwatert. Europa, bedacht als remedie tegen oorlog, is voor veel burgers nu deel van een probleem. Europa wordt een ‘Frankenstein’, constateert Schulz. Een hard oordeel, voor een oorlogskind dat hartstochtelijk in Europa gelooft.

Voor een ‘implosie’ van de Unie staan vooralsnog te grote belangen op het spel

Maar een disfunctioneel Europa is nog geen imploderend Europa. Disfunctioneel betekent dat alles op een laag pitje staat, omdat landen weinig compromissen sluiten. Dan gebeurt er weinig meer, behalve wat handel drijven. Maar het verdrag en de instellingen blijven bestaan; de EU kan opleven bij een nieuwe impuls.

Bij een implosie wordt de EU wél ontbonden, worden instellingen opgedoekt, het verdrag verscheurd. Veel landen verdienen aan de EU en willen geen implosie. Duitsland zal om historische redenen ver gaan om de zaak overeind te houden. Wie wil weten of de EU implodeert, moet Duitsland in de gaten houden. Zolang Berlijn door wil, volgen anderen en blijft een kern-EU overeind.

Een implosie is denkbaar als een land weigert vitale Europese besluiten uit te voeren die het heeft getekend, of bijvoorbeeld de Europese mensenrechtenconventie schendt. Stel, zo’n zaak komt voor de Europese rechter en de rechter veroordeelt het land. Als het land dan een referendum organiseert waarin het volk het vonnis verwerpt, is er geen uitweg meer.

Dat is de reden dat de Europese Commissie nu voorzichtig is en niet meteen een procedure tegen Polen (monddood maken van de rechterlijke macht) of Hongarije (weigering vluchtelingen te accepteren) aanspant. Als zo'n land anderen weet te mobiliseren, kan het uitlopen op een enorme clash waarbij Europese regels het loodje leggen.

Als Schulz op zo’n scenario doelt, heeft hij gelijk. Voor het eerst is zoiets niet ondenkbaar meer.