Mogelijkheden tevoorschijn dirigeren

‘Julia van Romeo was 14. Jullie doen alsof ze 22 was. Nog eens.” De violisten van het Nationaal Jeugd Orkest spelen het stukje Tsjaikovski opnieuw. „Dit is 17. Bijna goed. Nog één keer.”

Ik kende Benjamin Zander van de verhalen over hem en van zijn TED-video. Maar deze woensdag zag ik de 77-jarige topdirigent en leiderschapscoach live in actie. In het Concertgebouw met het NJO. Daar kan geen managementboek tegenop.

Hoe gaat zo’n sessie met Zander? Het orkest speelt een stukje. Zander onderbreekt en stuurt bij. Tussendoor legt hij het publiek uit wat hij doet. Hij vertelt wat over leiderschap en gaat verder. Totdat het orkest klinkt zoals het moet klinken. En dan klapt de dirigent zelf het hardst voor de jonge muzikanten.

Zander speelt voor het eerst met de Nederlandse jeugd. De orkestleden zijn nerveus, Zander niet. „Ik geloof in mogelijkheden. Let op: dat is iets anders dan simplistisch positief denken. Opportunity thinking is heel realistisch. Je zoekt naar de mogelijkheden die er echt zijn. Je laat de mensen spelen, je luistert en gaat dan aan de slag met het talent dat er is.”

Zander is overgevlogen op uitnodiging van NEN, de organisatie die in Nederland normen opstelt en bijhoudt. De zaal zit vol met bestuurders en managers die van Zander tip na tip krijgen. „Als iemand een fout maakt zeg je gewoon: ‘Hooow fascinating!’ En dan probeer je het nog een keer.” Of: „Als je merkt dat het moeilijk gaat, doe dan net of je een good time hebt.”

Als iemand een fout maakt zeg je gewoon: ‘Hooow fascinating!’

Van een bedrijfskundige zou het misschien niet gepikt worden. Maar voor de gemiddelde manager komt Zander van een andere, mooiere planeet. Dat maakt indruk. Bovendien heeft de man een overrompelende energie. Een uur na het concert staat hij, met een glas champagne in de hand, nog steeds verhalen te vertellen aan een paar jonge muzikanten en enkele overgebleven gasten.

Over Marius bijvoorbeeld. Een cellostudent van Zander die moest voorspelen bij het symfonieorkest van Barcelona. Tijdens de repetities speelde Marius gedegen, professioneel en saai. Zander hielp hem om over zijn grenzen te gaan, om intuïtiever en gepassioneerder te spelen.

Marius werd afgewezen in Barcelona omdat hij tijdens de auditie toch voor de veilige weg koos en te formeel speelde. Daarop werd hij zo kwaad dat hij onmiddellijk verder reisde naar Madrid voor een sollicitatie als eerste cellist.

Zander: „Hij dacht fuck it en speelde daar zonder reserves. Hij kreeg de baan, die bovendien twee keer zo goed betaalde als in Barcelona. Ik heb daarna heel vaak tegen mijn studenten gezegd: je moet voorbij de fuck it-grens gaan. Je moet je passie en energie laten zien.”

Zander was 45 toen hij een openbaring kreeg. „Opeens realiseerde ik me: als dirigent maak ik zelf geen geluid! Ik kan helemaal niets zonder de orkestleden. Dat was een volledig nieuw inzicht voor mij.”

Volgens mij is dat waar het om gaat bij leiderschap. Het enige wat je kunt doen is de kracht van andere mensen inzetten. Je moet hun mogelijkheden zien en die tevoorschijn dirigeren.