Massahysterie en gebedsgenezing werken prima als placebo

‘Het zit tussen uw oren.’ De patiënt die dat van zijn dokter te horen krijgt, wordt vaak boos en verliest vervolgens het vertrouwen in de behandelaar.

Toch heeft die dokter wel gelijk. Hoe goed iemand geneest wordt allicht beïnvloed door de geest. In een gedurfd boek ontrafelt de Britse wetenschapsjournalist Jo Marchant het wezen en de waarde van zogeheten mind-body-interventies.

Marchant daalt via placebo- en Pavlov-effecten steeds verder af in de kracht van suggestie bij de genezing van het lichaam. Hypnotherapie, meditatie, biofeedback, mindfullness, acupunctuur en homeopathie – het hele circuit van alternatieve geneeskunde trekt voorbij. Ze komt uit bij massahysterie en gebedsgenezing, die waarschijnlijk volgens dezelfde principes werken als nepgeneesmiddelen, placebo’s.

Marchant onderwerpt zichzelf in het boek ook aan experimenten en behandelingen – voor wat het waard is, want een studie met één proefpersoon is natuurlijk geen serieus wetenschappelijk onderzoek. Zo neemt ze bewust een placebopil tegen bonzende hoofdpijn die zij voelt opkomen na een uitputtende dag met de zorg voor twee zieke kinderen. Die werkt. „Het voelt toch wel goed om te weten dat ik daar alleen maar mijn eigen geest voor nodig heb gehad”, constateert Marchant.

De persoonlijke ervaringen van Marchant geven de lezer een gevoel van directe betrokkenheid, maar tegelijk wordt haar verhaal daardoor subjectief. Dit werkt wel, dat weer niet. De intensiteit van pijnprikkels vermindert bij haar in een experiment met rustgevende beelden en muziek (‘omdenken’), maar verderop lukt het haar niet om met hulp van een auralezeres haar eigen stralenkrans waar te nemen.

Gelukkig laat Marchant het niet bij eigen observaties. Ze praat met patiënten, behandelaars en ook met wetenschappers die de toegepaste technieken door middel van objectief onderzoek beoordelen. Ze schetst een veld waarin soms wanhopige patiënten genezing en troost vinden in onconventionele behandelingen. Het zijn verhalen van mensen die ‘geloven’ in hun therapie – misschien is dat ook wel een vereiste voor de werking ervan.

Is Marchant niet te mild voor de alternatieve geneeskunde? Op bedevaart in Lourdes ontmoet ze een vrouw met borstkanker die chemotherapie weigerde en haar toevlucht had gezocht tot reiki, reflexologie en uiteindelijk Germaans sjamanisme. De vrouw vertelt dat ‘de schuld’ van haar tumor bij haarzelf ligt. De kanker was naar haar botten uitgezaaid waardoor ze helse pijnen leed en nauwelijks meer kon lopen. „Botkanker krijg je als je jezelf waardeloos voelt”, zei ze. In Lourdes wilde ze haar zonden afwassen. „Het is belangrijk dat we één ding niet vergeten”, zo schrijft Marchant over deze vrouw „dat de geest een rol speelt in onze gezondheid betekent nog niet dat de geest alles kan genezen.” Dat is een wel erg ingetogen reactie op het schrijnende lot van een slachtoffer van kwakzalverij.

Marchant constateert dat er in de academische wereld een diepgewortelde weerstand bestaat tegen mind-body-interventies. Het is tijd om die vooroordelen te laten varen, er moet meer fundamenteel onderzoek naar gedaan worden, vindt ze. De scepticus die niets ziet in omdenken en handgebaren geeft ze mee: „Overweeg de mogelijkheid dat deze dingen voornamelijk een slimme manier zijn om op uw knoppen te drukken, waardoor u uw eigen fysiologie zodanig kunt beïnvloeden dat uw symptomen afnemen en u wordt beschermd tegen ziekten.”

Maar ze slaat hierbij door. Vooral als ze beweert dat de schade van medische interventies vele malen groter is dan alternatieve behandelingen.