Heeft het onderwijs een eugenetische taak?

Ik portretteerde ooit een Zuid-Soedanees gezin dat in de jaren negentig asiel kreeg in Nederland en zich vestigde in Harderwijk. Vader en moeder waren beiden hoogopgeleid, kinderen allemaal zeer slim. Leerden in een mum van tijd Nederlands, haalden puike, vwo-waardige cijfers, en toch kregen zij telkens een te laag schooladvies. Vader en moeder vroegen om uitleg. Eerst werd er omheen gedraaid, maar uiteindelijk zei de schoolleiding: stel er ontstaan problemen, dan bevestigt dat de raciale vooroordelen, waar wij zelf natuurlijk geen last van hebben, maar die in deze kleinsteedse gemeenschap nog steeds legio zijn.

Zo bijt het verheffingsstreven zichzelf in de staart: kinderen van lageropgeleide ouders die falen op het vwo zijn antireclame voor het beleid, dus plaats ze maar een niveautje lager.

In een rapport constateerde de Onderwijsinspectie afgelopen week dat dit een algemeen verschijnsel is. Meetbare resultaten worden gerelativeerd, het subjectieve oordeel van de leerkrachten geeft de doorslag. Minder gewicht voor Cito-scores, meer voor eigen indrukken. Opnieuw wordt de entree tot een hoger maatschappelijk echelon een kwestie van a certain je ne sais quoi.

Een ‘verheimelijkt Hollands schandaal’, noemde Tom-Jan Meeus het. „Doen alsof iedereen gelijk is en dan bevoorrechte kinderen voorrang op niet-bevoorrechte kinderen geven.” De samenleving is zo in elk geval een hoop talent misgelopen, en de kansarme klasse een hoop rolmodellen.

Maar gelukkig er is een nieuw curriculum in de maak, Onderwijs2032. Zal dat dan tenminste dít probleem uit de wereld helpen? Nee. Integendeel. ‘2032’ wil nóg minder het accent op ‘meetbare’ prestaties leggen en meer op ‘merkbare’. Want: „Zo ontstaat een rijke waardering van een leerling, waarin het niet alleen gaat om zijn cijfers, maar ook om de vorming van zijn persoonlijkheid.”

Is het beoordelen van leerlingen op hun ‘persoonlijkheid’ nu een probleem, in ‘2032’ is het beleid.

Laten we eens een paar persoonlijkheidskenmerken die in Onderwijs2032 genoemd worden op een rij zetten: verantwoordelijk, betrokken, flexibel, ondernemend, respectvol, sociaal, zorgzaam, weerbaar, tolerant, sportief, kosmopolitisch. Zet tien adolescenten met dat profiel op een rij en je hebt het perfecte testpanel voor een waterkanon.

Gelukkig heb ik mijn middelbare schooldiploma al, want ik zou volkomen kansloos zijn. Opstandig, eigenwijs (‘astrant’ zei de conrector altijd), roekeloos, tegendraads, ongedisciplineerd – mijn shortlist biedt een heel andere aanblik. Ik heb ook wel positieve eigenschappen, hoor, ik ben bijvoorbeeld vrij analytisch, een nuttige cognitieve karaktertrek, dacht ik, maar in Onderwijs2032 komt hij niet één keer voor. „Dapper!”, roept mijn dochter uit de keuken (ik redde haar ooit van een valse hond). „Loyaal!”, vult mijn vrouw aan. Fijn, maar in curriculum 2032 sta ik nog steeds op nul. ‘Aardig’ wordt in ‘2032’ ook hoog gewaardeerd, en dat was ik ook al niet, in elk geval niet voor mijn docenten.

De bange vraag: is dit vrijblijvend gezwets waarvan de auteurs zich domweg niet realiseren hoe kwalijk, eng en irreëel het is, of ménen ze het echt en ziet de commissie Schnabel voor het onderwijs van de toekomst wel degelijk een eugenetische taak weggelegd? Zodat het straks ook formeel ‘fout’ is om, laten we zeggen, een dorpse persoonlijkheid te hebben in plaats van een kosmopolitische? Om eenzelvig en beschouwend te zijn, ik noem maar iets, in plaats van sociaal en ondernemend? Een lidmaatschap van Jonge Democraten, levert dat in ‘2032’ ook nog punten op?

Het is een mooie boel: we wilden af van de mind control van de zuilen, en wat krijgen we ervoor terug: één nieuwe superzuil, de Zuil van Schnabel. Van perfecte modelburgers, geprogrammeerd en afgericht volgens protocol 2032. De Dystopie van het Deugen. Sympathieke, okselfrisse, toekomstbestendige androïden, die automatisch elkaars gezelschap opzoeken en afwijkende varianten grijnzend buiten sluiten.

‘2032, check. OSM, check.’

Laten wij dit griezelige fenomeen voor de zekerheid markeren met een eigen woord. Deugen, eugenetica… ja, ik heb het: deugenetica. De fik erin.