Komen de asielzoekers nu massaal naar Italië?

Christopher Hein Als vluchten naar Griekenland niet meer kan, wordt Italië dan populair? Misschien, zegt de deskundige. De echte uitdaging is: blijft EU de rechten van asielzoekers respecteren?

Maandag: 1.850 bootmigranten opgepikt in de Middellandse Zee, van acht verschillende bootjes. Dinsdag: 2.154 mensen van zestien rubberbootjes en één groter schip gehaald. Nu het weer beter wordt en de Griekse route problematischer is geworden, proberen steeds meer mensen via het zuiden van Italië de Europese Unie binnen te komen. Ze vertrekken, zoals vaak in het verleden, vanuit Libië. Maar ook opvallend is dat er onder de boten van de afgelopen dagen ook een paar uit Egypte komen.

Alarmerend, zo wil Christopher Hein het niet noemen, nog niet. Hij is directeur van de Italiaanse Raad voor Vluchtelingen, een niet-gouvernementele organisatie, en een van de belangrijkste verdedigers van de rechten van asielzoekers in Italië. Er zijn dit jaar 20.000 mensen aangekomen, 80 procent meer dan in dezelfde periode vorig jaar. Dat is opvallend. „Maar het zijn geen aantallen die het systeem van asiel en opvang doen instorten.” Het echte drama, zegt hij in een telefoongesprek, speelt zich nu toch vooral af in Griekenland en aan de grens met Macedonië.

Klik of tap op de pijltjes voor meer informatie over de (alternatieve) routes die vluchtelingen volgen om Europa te bereiken

Is nu aan het gebeuren wat veel mensen verwachten, dat de route voor vluchtelingen en migranten zich terug naar Libië en Italië verplaatst? In veel opzichten veel gevaarlijker? Rome werkt alvast aan een verzoek om hulp aan Brussel. Er wordt gesuggereerd dat in Libië 300.000 mensen op een overtocht wachten. „We weten het niet. Daarom moeten we niet gaan speculeren over aantallen.”

In eerdere jaren kwamen de meeste bootmigranten vooral uit Afrika. Is dat nu nog steeds zo?

„Ja, de grote meerderheid. Ze komen uit westelijk Afrika: Gambia, Nigeria, Senegal. En ook uit de Hoorn van Afrika: Eritrea, Somalië, Ethiopië, Soedan. Vorig jaar juni heeft de stroom Syrische vluchtelingen naar Italië zich vrijwel volledig verplaatst naar de Griekse eilanden. Mede daardoor was het in 2015 relatief rustig, vergeleken met het jaar daarvoor. In 2014 kwamen er 170.000 mensen, vorig jaar 153.000. Of Syrische vluchtelingen het nu weer via Libië gaan proberen? Dat zou kunnen. Maar laten we niet doen alsof we dat zeker weten.”

De EU wil veel duidelijker dan in het verleden onderscheid gaan maken tussen mensen die vluchten voor oorlog en vervolging, en economische vluchtelingen. Gaat dat in Italië ook gebeuren?

„Die vraag berust op een misverstand. De EU kan geen onderscheid maken tussen vluchtelingen of niet. Dat gebeurt op basis van afzonderlijke asielprocedures. Dat is een juridisch, nationaal proces, waarbij van persoon tot persoon wordt gekeken wat iemands situatie is.”

De praktijk lijkt anders te worden.

„De praktijk moet volgens de wetten van de Europese Unie en de internationale vluchtelingenverdragen verlopen.”

Het is de bedoeling dat veel vaker mensen worden teruggestuurd.

„Dat kan alleen als het gebeurt door de daartoe bevoegde nationale autoriteiten, volgens de nationale regels.”

Op aandringen van Duitsland is er een akkoord gesloten met Turkije. Is een vergelijkbaar akkoord denkbaar met Libië?

„Als de normen voor de bescherming van vluchtelingen worden gerespecteerd wel. Maar aan die voorwaarde wordt nu niet voldaan. Libië is het enige Afrikaanse land dat de vluchtelingenconventie van Genève niet heeft geratificeerd. Daar ontbreekt ook een minimum aan nationale wetgeving voor de bescherming van vluchtelingen.”

EU-voorzitter Donald Tusk noemde woensdag het aantal potentiële bootvluchtelingen in Libië ‘alarmerend’. En in Rome bestaat de angst dat tegenstanders van de nieuwe eenheidsregering de sluizen openzetten om te laten zien dat die eenheidsregering weinig controle heeft.

„Het is niet mogelijk om goede voorspellingen te doen over de Libische route. Niemand weet bij benadering hoeveel buitenlandse burgers er in Libië zijn en hoeveel van deze mensen van plan zijn naar Europa te komen. Libië is traditioneel een immigratieland. Als de nieuwe eenheidsregering de controle over het land weet te krijgen, begint een periode van wederopbouw, waarbij veel buitenlandse handen nodig zullen zijn. Misschien vinden Afrikaanse migranten dan meer mogelijkheden om te werken dan in Europa.”

Vluchtelingen op zee tussen Griekenland en Turkije, begin vorige maand.Foto Lefteris Pitarakis/AP

Is Italië voorbereid op een nieuwe grote stroom mensen?

„Er zijn nu ongeveer 110.000 asielzoekers. Alle opvangcentra zitten vol. Er zijn nu niet veel mogelijkheden om op een goede manier meer mensen op te vangen.”

Duitsland, met ruim 20 miljoen meer inwoners dan Italië, kreeg vorig jaar 1,1 miljoen nieuwkomers.

„Duitsland is rijker, beter georganiseerd, en heeft een langere asieltraditie dan Italië. Bovendien is hun systeem voor de spreiding van asielzoekers technisch beter. Iedere gemeente moet een bepaald aantal opnemen. In Italië gebeurt dat op basis van vrijwilligheid. Rome besluit over een verdeling over de regio’s, maar daarbinnen moeten gemeentes willen meewerken. Op een totaal van 8.200 gemeenten zijn er minder dan 500 gemeentes die willen meewerken aan het regeringsprogramma. De vraag is hoelang Italië het zich kan permitteren op basis van vrijwilligheid te blijven werken.”

Hoe functioneren de hotspots in Italië?

„Er zijn er nu drie operationeel: op Lampedusa, in Trapani en in Pozzallo. En er zijn nog drie andere gepland. Deze bestonden al als opvangcentra. Nu is Frontex daar duidelijk aanwezig, het agentschap voor de bescherming van de Europese buitengrenzen. En, in mindere mate, functionarissen van EASO, het Europese asielagentschap.”

Griekenland klaagt dat er te weinig mensen zijn om de centra goed te laten functioneren.

„Het gaat er niet om hoeveel mensen uit andere lidstaten er op die hotspots zijn. Soms leidt dat eerder tot verwarring dan tot versnelling van de procedures. Er is een andere reden dat die hotspots niet optimaal functioneren: ze zijn gekoppeld aan hervestiging in andere landen van mensen die asiel vragen. En we weten allemaal dat dat op een laag pitje staat.”

Oostenrijk wil nu ook weer bij de Brennerpas gaan controleren.

„Ik ben erg pessimistisch over al deze muren, afscheidingen, hekken. Zelfs Oostenrijk! Om maar niet te praten over landen als Hongarije, Slowakije en Polen. Daarnaast is de Europese Commissie vorige week met voorstellen gekomen voor een asielsysteem waarbij in feite wordt gezegd dat de vluchtelingen schuldig zijn aan de crisis en daarvoor bestraft moeten worden. Er is een anti-Europese stroming die erg zorgwekkend is. En de tijd dringt. Nederland is nu voorzitter van de Europese Unie, maar op 1 juli begint het Slowaakse voorzitterschap. Laten we hopen dat het Nederlandse voorzitterschap erin slaagt Europa bij elkaar te houden.”