Overheid moet afscheid nemen van zwarte lak

Openbaarheid bestuur De Tweede Kamer dwingt de overheid opener te zijn. Het moet afgelopen zijn met het al te enthousiast zwartlakken van zinnen in documenten.

CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt laat in het debat over professor Maat - in januari dit jaar - zwartgelakte passages uit het politierapport zien. Foto ANP / Jerry Lampen

Tientallen compleet zwartgelakte pagina’s publiceerde de politie begin vorig jaar na informatieverzoeken van de media. Het was het politierapport waarin MH17-onderzoeker George Maat er gunstig vanaf kwam. Minister Ard van der Steur (Veiligheid en Justitie, VVD) had zijn presentatie over identificatie van MH17-slachtoffers „smakeloos” genoemd. De politie constateert onder de zwarte lak: „De presentaties stralen respect uit.” Na grote politieke druk maakte Van der Steur de documenten alsnog openbaar.

Er is een cultuuromslag nodig bij de overheid, vindt de Tweede Kamer. Openbaarheid van overheidsinformatie moet weer een recht worden. Woensdag debatteerde de Kamer over de Wet open overheid (Woo), een initiatiefwet van GroenLinks en D66. Volgende week stemt een meerderheid van de Tweede Kamer naar verwachting in met de opvolger van de Wet openbaarheid bestuur (Wob). Onder meer PvdA, SP en ChristenUnie zijn positief.

Nu kan de overheid informatieverzoeken nog weigeren door kortweg de reden van weigering te noemen, bijvoorbeeld: er staan persoonlijke meningen van ambtenaren in. In de nieuwe wet moet een ministerie of gemeente bij elke weigering expliciet uitleggen waarom het belang om de informatie geheim te houden, zwaarder weegt dan het recht op openbaarheid.

Ook scenario’s

Niet alleen feiten, ook ambtelijke prognoses en scenario’s moeten openbaar gemaakt worden. Denk aan de ambtelijke prognose die voor dit jaar een asielinstroom van 94.000 mensen voorspelt, in plaats van de officiële kabinetsprognose van 58.000. Alleen de persoonlijke mening van ambtenaren mag weggelakt worden, zegt initiatiefnemer Linda Voortman (GroenLinks). „Er moet nog wel ruimte zijn om te sparren. Daar moet je de ambtenaren bescherming bieden.”

Alle overheidsdocumenten, bijvoorbeeld van ministeries en gemeenten, komen in een openbaar informatieregister. Documenten die zonder twijfel openbaar gemaakt kunnen worden of al openbaar zijn – zoals besluitenlijsten of Kamerbrieven – zijn direct aanklikbaar. Andere documenten uit de lijst kun je opvragen, zoals dat nu ook bij de Wob gaat.

Het grote voordeel, volgens Voortman: burgers en journalisten kunnen in het informatieregister precies zien welke documenten ze willen. „Nu moet je bij Wob-verzoeken zeggen: doe mij alles over dit onderwerp. Als je gericht kunt aangeven wat je nodig hebt, kan de overheid veel kosten besparen.”

Een register met daarin alle overheidsdocumenten hoeft volgens Voortman niet ingewikkeld te zijn. „Nu al komen documenten in allerlei systemen te staan. Daar voegen we een openbaar deel aan toe.”

Dwangsom weg

Overheden hoeven het informatieregister niet direct in te voeren. Ze mogen het meenemen bij hun eerstvolgende ICT-vernieuwing.

De dwangsom die de overheid moet betalen als er niet op tijd wordt gereageerd op een informatieverzoek, verdwijnt. Die regeling werd misbruikt door mensen die geen informatie nodig hadden, maar alleen de dwangsom wilden opstrijken.

Om genoeg steun van andere partijen te krijgen, is de wet flink afgezwakt sinds voormalig Tweede Kamerlid Mariko Peters het vier jaar geleden indiende. Zo zou er een ‘informatiecommissaris’ komen bij wie mensen in beroep konden gaan. In een latere versie werd de commissaris slechts een ‘aanjager’ van openheid, die overheden vooral adviseert. Nu wordt de aanstelling van de informatiecommissaris voorlopig uitgesteld, op aandringen van de PvdA, die hard nodig is voor een Kamermeerderheid.

Straks moet een ministerie of gemeente uitleg geven als ze iets geheim houdt

VVD en CDA zien het voorstel niet zitten. Gebrek aan openbaarheid is een „cultuurprobleem”, zei Kamerlid Hayke Veldman (VVD) woensdag in een Kamerdebat. En dat los je „niet op met nieuwe wetgeving”. CDA’er Mustafa Amhaouch vindt de Woo „een gedrocht van een wet”. „Het is totaal niet te overzien wat de kosten worden.”

Dat bezwaar maakte ook minister Ronald Plasterk (Binnenlandse Zaken, PvdA) woensdag. Het informatieregister zou veel werk van ambtenaren met zich meebrengen, zegt hij. „En er ligt geen gedekte begroting bij. Daarom kan ik helaas niet anders dan ontraden.”

Toch blijft de PvdA-Kamerfractie voorstander. „Niets doen is geen optie”, zegt Kamerlid Astrid Oosenbrug. „Nu nog extra onderzoeken eisen, is een vertragingstechniek. Daar hou ik niet van.”