Italiaans bankenfonds kan problemen juist verergeren

Italië tuigt een fonds van 5 miljard euro op om de problemen bij de banken aan te pakken. Of het zal werken, is zeer de vraag.

Het hoofdkantoor van Monte dei Paschi di Siena die sinds de jaarwisseling meer dan de helft van haar beurswaarde verloor. Foto Alessia Pierdomenico / Getty Images

Met een speciaal fonds probeert de Italiaanse regering een groot risico voor de stabiliteit van de eurozone aan te pakken: de wankele toestand van het bankenstelsel van Italië.

Het fonds van 5 miljard euro moet voorkomen dat een bank omvalt en daarna andere banken meesleurt. De Italiaanse financiële sector hoest het geld grotendeels zelf op.

Sinds afgelopen herfst, toen de regering vier regionale banken moest redden, is het onrustig in de sector. De aandelenkoersen van Italiaanse banken zijn ingezakt. Het grootste probleemgeval, Monte dei Paschi di Siena, raakte sinds de jaarwisseling meer dan de helft van haar beurswaarde kwijt. De grootste bank van Italië, Unicredit, ruim eenderde.

Slechte leningen

De Italiaanse banken hebben weinig kapitaalbuffers, bleek eind 2014 uit het bankenonderzoek van de Europese Centrale Bank (ECB). Bovendien zitten ze vol met ‘slechte’ leningen, krediet waarvan onzeker is of burgers en bedrijven het wel kunnen terugbetalen. Het weerspiegelt de zwakte van de Italiaanse economie.

Het fonds, met de naam Atlante (‘Atlas’), neemt al deze problemen op zich. Het moet eerst bijspringen bij de door de ECB geëiste herkapitalisatie van enkele banken. Maandag staat een aandelenemissie gepland van Banca Popolare di Vicenza, schrijft zakenkrant Il Sole 24 Ore. Het fonds moet garanderen dat de banken genoeg kapitaal ophalen. Dat gaat als volgt: als bestaande aandeelhouders geen gebruikmaken van de rechten die ze hebben op nieuwe aandelen, zal het fonds deze aandelen kopen.

Daarna moet het fonds ook de slechte leningen op de bankbalansen gaan kopen. Eerder sprak de regering met de Europese Commissie af dat banken het slechte krediet kunnen doorverkopen in opgeknipte stukjes (‘securitisatie’). Beleggers die de leningen willen kopen, kunnen garanties krijgen van de staat – iets waarmee Brussel slechts met tegenzin akkoord ging, want het komt dicht in de buurt van staatssteun.

Het initiatief voor het fonds kwam van de Italiaanse regering, maar formeel is Atlas een privaat vehikel, bestuurd door vermogensbeheerder Quaestio in Milaan. De Italiaanse staat betaalt mee aan het fonds, maar beperkt. Staatsbank Cassa Depositi e Prestiti levert naar verwachting 10 procent van het kapitaal. Grote banken dragen het meeste bij.

De Italiaanse regering koos voor deze grotendeels private constructie om de Europese regels voor staatssteun aan banken niet te schenden. Die regels zijn, als onderdeel van de Europese bankenunie, flink aangescherpt. Regeringen mogen banken niet zomaar meer stutten. Eén van de belangrijkste ideeën achter de bankenunie is dat riskante verbindingen tussen overheden en banken moeten worden verbroken. Die zorgden tijdens de eurocrisis voor een hoop ellende. Belastingbetalers moesten de rekening betalen voor omvallende banken.

Ook zonder de nieuwe, strenge regels van de bankenunie zou de ruimte voor de Italiaanse regering om de banken te steunen overigens beperkt zijn. De Italiaanse staatsschuld van meer dan 130 procent van het bruto binnenlands product rijst de pan uit.

‘Gevaarlijk plan’

Op het het fonds is nu al hevige kritiek Silvia Merler, bankenexpert bij de Brusselse denktank Bruegel en Italiaanse, denkt dat het instellen van het fonds de problemen alleen maar verergert. „Als de banken alleen dankzij het fonds genoeg kapitaal kunnen ophalen, dan stelt dat beleggers niet gerust, maar doet het het tegenovergestelde”, schrijft Merler in een e-mail.

Ze heeft nog een ander bezwaar. „Het fonds, gefinancierd door banken, maakt Italiaanse banken alleen maar verder onderling afhankelijk”. Het kan leiden tot „systeemrisico’s” in een „zwakke” sector. In plaats daarvan moet Italië de bankensector gaan hervormen, zegt Merler.

Het laat zien hoe de Europese bankenunie zeker niet alle problemen oplost. De Europese Centrale Bank signaleert de tekortkomingen bij banken en de regels zijn aangescherpt, maar de lidstaten van de EU moeten nog altijd zelf allerlei creatieve oplossingen bedenken.

    • Mark Beunderman