Panama Papers: politici moeten nu wel iets doen

De onthullingen uit de Panama Papers bieden de politiek nieuwe mogelijkheden om vooral bestaande plannen tegen belastingontwijking sneller uit te voeren. En het geeft de Britten een interessant kijkje in de belastingpraktijk van hun politieke elite.

Protest tegen de Britse premier Cameron naar aanleiding van Panama Papers. AFP / Niklas Hallen

1. Brussel: Panama Papers zijn extra munitie voor Europees Parlement

Veel aansporing heeft Brussel niet nodig om de strijd tegen belastingontwijking op te voeren. Juist het Europees Parlement maakt zich al jaren sterk voor meer transparantie en eerlijkere fiscale regels, ondanks verzet van lidstaten. Zo bezien zijn de Panama Papers extra munitie voor Europa. Wat willen Berlijn, Londen, Brussel en Den Haag doen?

Naar aanleiding van de onthullingen wordt dinsdag in Straatsburg een extra debat gehouden. In mei vorig jaar kwam al een nieuwe anti-witwasrichtlijn tot stand, inclusief een door het Europarlement bedongen openbaar register van ‘belanghebbenden’. Daarmee kan voor het eerst worden herleid wie de échte eigenaren van bedrijven zijn. Maar lidstaten hebben twee jaar de tijd om de nieuwe regels in te voeren. Europarlementariër Judith Sargentini (GroenLinks), initiatiefnemer van het register, wil dinsdag voorstellen om dit sneller te doen.

Ook de Europese Commissie lijkt moed te putten uit het schandaal. Dinsdag stelt Eurocommissaris Jonathan Hill (Kapitaalmarkten) nieuwe regels voor die ‘belastingshoppen’ door multinationals moeilijker moeten maken. Bedrijven met een jaaromzet van meer dan 750 miljoen euro moeten per land melding maken over behaalde winsten, betaalde belastingen, aantallen medewerkers en omzetcijfers.

Dit country-by-country-reporting is een oude wens van het Europarlement. Dat de Commissie hier nu mee komt, staat los van de Panama Papers – het was al aangekondigd. Wel lijkt het erop dat de voorstellen op de valreep zijn aangescherpt. In eerdere concepten werd de rapportageplicht beperkt tot Europa en zouden de activiteiten daarbuiten, inclusief die in verre belastingparadijzen, buiten beeld blijven. In het jongste voorstel is die tweedeling verdwenen.

2. Londen: Het Britse debat gaat vooral over de aangiftes van politici

Britse bedrijven, bijvoorbeeld accountants en juristen, worden strafbaar als hun werknemers klanten helpen bij het ontwijken van belasting. Dat kondigde premier David Cameron maandag aan.

De regering komt verder met 25 maatregelen om „belastingvermijding, -ontwijking, en agressieve belastingplanning” te voorkomen. En er komt een nieuw onderzoeksteam dat beschuldigingen van belastingfraude en witwaspraktijken gaat onderzoeken. De belastingdienst onderzoekt al 700 offshorebedrijven met banden met Panama. Maar zijn het woorden of daden? De BBC onthulde enkele uren nadat Cameron met zijn wetsvoorstel kwam, dat dit in 2015 al was ingediend. Het is alleen nooit ingevoerd.

Cameron ontkende maandag in het Lagerhuis laks te zijn geweest, zoals hem door oppositieleider Jeremy Corbyn werd verweten. Hij zei: „Deze regering heeft meer dan welke andere actie ondernomen corruptie in al zijn vormen tegen te gaan”. Zo zijn de Britten met bijna alle overzeese gebieden overeengekomen dat zij hun registers openbaar zullen maken. Dan is te controleren wie uiteindelijk de begunstigden zijn van bedrijven. Volgens Cameron betekent dit „een nieuw tijdperk van transparantie”.

Maar het Britse debat gaat vooralsnog meer over de belastingaangifte van politici dan over wat de Panama Papers onthulden. Nadat Cameron zondag zijn aangifte publiceerde, buitelden maandag politici over elkaar heen om dat ook te doen. Zo bleek Corbyn een boete te hebben gekregen omdat hij vier maanden te laat zijn aangifte inleverde. En verdiende Boris Johnson, de burgemeester van Londen en eveneens columnist en schrijver, evenveel als de premier, de minister van Financiën, de oppositieleider en diens schaduwminister van Financiën samen.

3. Berlijn: Schäuble wil een internationaal register voor brievenbusfirma’s

De Duitse regering, die al jaren fel strijdt tegen belastingontduiking, grijpt de onthullingen van de Panama Papers aan om de internationale samenwerking op dit gebied een nieuwe impuls te geven. Volledige transparantie van financiële transacties krijgt prioriteit in een tien puntenplan van minister van Financiën Schäuble, waarmee de bestrijding van belastingoases en witwaspraktijen verbeterd moet worden.

Schäuble wil later deze week steun voor zijn plan vragen aan zijn collega’s van de G20, in de marge van de voorjaarsbijeenkomst van het IMF. Het plan betreft onder meer de instelling van een internationaal register met namen van eigenaren van brievenbusfirma’s.

Behalve belastingautoriteiten zouden ook niet-gouvernementele organisaties (ngo’s) en journalisten inzage in zo’n register moeten krijgen. Maar in Duitsland gaan ook kritische stemmen op over de golf van internationale verontwaardiging, die op de onthullingen is gevolgd. En dat tegengeluid komt niet alleen van de banken, die gisteren bij monde van de voorman van hun branchevereniging benadrukten dat mensen het volste recht hebben om een kantoor te openen in Panama, zolang ze de belasting niet ontduiken en geen geld witwassen.

Ook in de pers wordt Schäubles ideaal van totale transparantie niet overal als ideaal gezien. „Mensen hebben recht op privacy”, schrijft de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung. „Ook over hun vermogen zijn ze niemand verantwoording schuldig, zolang ze zich aan de wet houden en belasting betalen.” Dat is een wezenlijk element van vrijheid, aldus de krant. De stemming mag nu zijn dat het gebruik brievenbusfirma’s moreel verwerpelijk is, maar „vrije burgers moeten zich onderwerpen aan de wet, niet aan de publieke stemming”.

4. Den Haag: Vragen genoeg voor nieuwe vorm van parlementair onderzoek

De Panama Papers zouden in Nederland kunnen leiden tot een parlementair novum. De verontwaardiging over de mogelijke rol van Nederlandse bedrijven, adviseurs en miljonairs bij de blootgelegde fiscale offshoreconstructies is zo groot dat de Tweede Kamer een diepgravend onderzoek wil.

Daarvoor bestaat sinds kort een nieuw instrument: de parlementaire ondervraging. Deze gaat minder ver dan de zware parlementaire enquête maar aanzienlijk verder dan de vrijblijvende hoorzitting. Bij een parlementaire ondervraging worden genodigden eveneens onder ede gehoord en zo’n sessie is binnen een paar maanden te organiseren.

Initiatiefnemer Arnold Merkies van de SP vindt dat een dergelijke ‘parlementaire enquête-light’ zou moeten leiden tot het ontmantelen van de faciliterende rol die Nederland speelt bij omstreden offshoreconstructies. „Uit de Panama Papers blijkt maar weer eens dat Nederland gewoon een belastingparadijs is. Daar moet een einde aan komen.” De SP kreeg inmiddels voldoende steun. Woensdag bespreekt de vaste Kamercommissie van Financiën de opzet van dit gewenste onderzoek. Merkies hoopt dat de mini-enquête voor de zomer nog plaats kan vinden.

Het kabinet heeft nog wat afwachtend op de Panama Papers gereageerd. Staatssecretaris Wiebes (Financiën, VVD) denkt dat er voor de Belastingdienst veel nuttige informatie in staat om eventuele belastingontduikers naheffingen en boetes op te leggen.

Voor minister Dijsselbloem (Financiën, PvdA) kan het dossier nog vervelend gaan opspelen als ABN Amro inderdaad een kwalijke, hem onbekende rol in offshore dienstverlening speelt. De staat is nog altijd grootaandeelhouder van de bank.