Misdaad tegen de menselijkheid: een gedicht

Merkel bood Erdogan haar excuses aan voor het schimpengedicht van komiek Jan Böhmermann. Maar nu wordt ze zelf in verlegenheid gebracht: zwicht Duitsland voor Turkse druk?

Screenshot

Het satirische tv-programma van de Duitse komiek Jan Böhmermann is naadloos overgegaan in een politiek-sociale affaire met internationale repercussies. Maar aan de absurditeit van de kwestie heeft dat niets afgedaan. Integendeel.

Op het politieke toneel komt er steeds een nieuwe wending in de voorstelling, die zo’n twee weken geleden begon toen Böhmermann in zijn programma de Turkse president Recep Tayyip Erdogan uitmaakte voor een pedofiel met verschrompelde ballen, die ook seks met dieren heeft, om precies te zijn „fellatio met honderd schapen”.

Inmiddels vergaderen hoge ambtenaren van verschillende ministeries en het Kanzleramt al dagen over de zaak, staat de geloofwaardigheid van Angela Merkel op het spel, en moet Böhmermann vrezen voor een strafzaak wegens belediging van een buitenlands staatshoofd – wat volgens de Duitse strafwet niet alleen verboden is, maar ook bestraft kan worden met drie jaar cel. Ankara neemt de zaak hoog op en heeft formeel vervolging geëist.

Tot een vervolging kan het alleen komen als de Duitse regering daarvoor groen licht geeft. Dat heeft Merkel in een penibele situatie gebracht. Het debat erover laait hoog op. Offert Merkel straks de vrijheid van satire en meningsuiting op aan politieke belangen, omdat ze voor het succes van de vluchtelingendeal afhankelijk is van Turkije?

Of blokkeert ze vervolging, en negeert ze zo een volgens velen verouderde, maar nog wel geldige wet? Alleen omdat de sympathie van de publieke opinie nu eenmaal meer uitgaat naar een rebelse, dappere humorist dan naar een autoritaire leider, die in eigen land minderheden onderdrukt en de pers hardhandig het zwijgen op legt? En wat betekent dat voor de Duitse rechtsstaat? Zou Merkel een onafhankelijke rechter niet een kans moeten geven om over de zaak te beslissen?

Erdowo, Erdowie, Erdogan

De scheldkanonnade van Böhmermann in zijn Late Night Show op Neo Magazin Royal (ZDF) staat niet op zichzelf. Eerder had een ander Duits tv-programma op de publieke televisie al de woede van Erdogan gewekt met een vrolijk politiek spotlied over de dictatoriale praktijken van ‘der Boss vom Bosporus’: Erdowo, Erdowie, Erdogan.

Toen uitlekte dat de Duitse ambassadeur in Ankara daarover op het matje was geroepen, ontstond in Duitsland eerst hilariteit, maar al snel ergernis dat de Duitse regering niet meteen luid en duidelijk was opgekomen voor de vrijheid van meningsuiting.

Böhmermann speelde daarop in, toen hij op 31 maart zijn gewraakte schimpgedicht over Erdogan voorlas. Hij stelde vrijheid van de satiricus in Turkije en in Duitsland aan de orde, en zei voordat hij met het voordragen van zijn gedicht begon (en tussen door nóg een paar keer):

„Dit is wat hier dus niet mag”.

Vervolgens begon hij voor te lezen over Erdogan die dol is op „geiten neuken en minderheden onderdrukken, Koerden schoppen, Christenen slaan en daarbij kinderporno kijken”. Waarna hij nog een keer zei dat je dit dus niet mag zeggen – en vrolijk verder ging.

Het was duidelijk dat de komiek niet alleen Erdogan voor schut wilde zetten, maar vooral ook de Duitse regering uitdaagde, met haar beschroomdheid pal te staan voor de Duitse vrijheden nu dat politiek gezien slecht uitkomt. Merkel zelf maakte het er niet beter op. Ze liet haar woordvoerder bekend maken dat ze met de Turkse premier Davutoglu over de kwestie had gesproken en hem had gezegd dat het gedicht van Böhmermann „opzettelijk kwetsend” was.

Gezien de inleidende opmerkingen van Böhmermann zelf viel daar weinig op af te dingen. Maar het wekte de indruk dat de bondskanselier Erdogan gelijk gaf, en dat Duitsland zwichtte voor Turkse druk. Een indruk die nog versterkt werd doordat ZDF het gedicht heeft verwijderd van zijn website.

Bedrogen

Als Merkel hoopte met haar opmerking de druk in Turkije van de ketel te halen, kwam ze bedrogen uit. Voor zijn eigen achterban in Turkije en Duitsland (waar zo’n drie miljoen Turken wonen) heeft Erdogan de zaak opgeblazen tot een grote kwestie, waarbij de eer van het hele volk op het spel staat. Böhmermann zou zich volgens Erdogan’s vicepremier zelfs schuldig hebben gemaakt aan „een misdaad tegen de menselijkheid”.

Het is lang geleden dat in Duitsland vergelijkbare kwesties speelden. In 2006 wekte de tageszeitung de woede van de nationalistische tweelingbroers Kaczynski die toen in Polen aan de macht waren, door ze aan te duiden als ‘Polens neue Kartoffel’. Berlijn weigerde daar toen een zaak van te maken.

In 1987 bespotte Rudi Carrell de Iraanse leider ayatollah Khomeiny, in een uitzending waarin het leek of gesluierde Iraanse vrouwen de geestelijk en politiek leider ter viering van de verjaardag van de revolutie hun onderbroekjes toewierpen. Het leidde wel tot een politieke rel, maar niet tot vervolging.