‘Nederland is een van twee landen zonder gekozen burgemeester’

Dat zei voormalig Eerste Kamerlid Jos van Rey in de rechtszaak tegen hem

Foto ANP

De aanleiding

Jos van Rey, voormalig Eerste Kamerlid en oud-wethouder in Roermond, is deze dagen aan het woord in het corruptieproces tegen hem. Maandag stelde hij in de rechtbank dat geen politieke benoeming in Nederland plaatsvindt zonder overleg binnen de partijlijn. Het lekken van informatie tijdens procedures is volgens hem normaal. Ook zei Van Rey dat het „theater” rond benoemingen nodig is, omdat Nederland „een van de laatste twee landen in de wereld” is zonder gekozen burgemeester.

Waar is het op gebaseerd?

Gitte Stevens, de advocaat van Van Rey, vraagt hem ernaar. „Hij meent dat hij het in parlementaire stukken heeft gelezen”, zegt ze telefonisch. Het andere land zou Georgië zijn, herinnert Van Rey zich.

En, klopt het?

Onderzoek naar de wijze van aanstelling van burgemeesters over de wereld heeft Arno Korsten, honorair hoogleraar bestuurskunde aan de Universiteit Maastricht sinds 1970 niet zien langskomen. Wel blijkt uit onderzoek in West-Europese landen dat Nederland „een buitenbeentje” is in West-Europa.

Korsten vindt dat Nederland eigenlijk „gekozen benoemde burgemeesters” heeft. Want de aanstelling verloopt formeel via de Kroon, nadat het kabinet heeft ingestemd met een voordracht van de minister van Binnenlandse Zaken, op basis van advies van de gemeenteraad. „In feite kiest de raad de burgemeester.”

Dat laatste gebeurt in meer Europese landen, zoals Frankrijk en Spanje, zegt Linze Schaap, universitair hoofddocent bestuurskunde aan Tilburg University. Hij deed vergelijkend onderzoek naar burgemeesters in Europa en noemt de term ‘gekozen’ betrekkelijk. „Zo heeft België officieel benoemde burgemeesters, zij het dat de leider van de grootste fractie in een gemeente meestal de burgemeester wordt.”

Behalve benoeming door de centrale overheid, verkiezing door de burger of benoeming door de raad, is er nog een vierde mogelijk: geen burgemeester. Schaap: „Zweden en Finland hebben uitvoerende colleges, waarin de gemeentesecretaris zich bij internationaal overleg ontpopt tot burgemeester.”

Daarbij verschilt per land het mandaat van een burgemeester. „Franse burgemeesters zijn weliswaar door de raad gekozen, maar hebben in het sterk centralistische Frankrijk heel weinig bevoegdheden”, zegt Lex Cachet, universitair hoofddocent bestuurskunde aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. „Ook in delen van Groot-Brittannië zijn burgemeesters machteloos en hebben ze meer een ceremoniële functie.”

En Georgië dan, het land dat Van Rey noemde? Dat werd zo’n tien jaar geleden inderdaad veel aangehaald door voorstanders van de gekozen burgemeester in Nederland, als enige andere land in Europa waar burgers destijds niet direct de burgemeester konden kiezen.

Maar de bestuurskundigen noemen het beeld dat sommigen hebben over Nederland als een van de laatste landen zonder gekozen burgemeester een mythe. „Er zijn echt wel meer landen waar de regering iemand aanwijst”, zegt Schaap. Cachet: „De suggestie dat wij zo langzamerhand achterlijk zouden zijn, slaat echt nergens op.”

Conclusie

Jos van Rey stelde tijdens zijn rechtszaak dat Nederland een van de twee landen ter wereld is zonder gekozen burgemeester. Hoewel wereldwijd onderzoek ontbreekt, en het Nederlandse model minder voorkomt, zijn in Europa meerdere landen aan te wijzen, zoals Frankrijk en Spanje, waar de burger niet direct de burgemeester kiest. We beoordelen de stelling als onwaar.