Bungelende premier stapt eindelijk op

Na twee maanden crisis heeft premier Jatsenjoek zijn ontslag ingediend. Zijn opvolger is parlementsvoorzitter Groisman. Tegen welke prijs?

In december werd premier Jatsenjoek weggesleept bij het spreekgestoelte door een afgevaardigde van de partij van president Petro Porosjenko. Foto Valentyn Ogirenko/Reuters

Na bijna twee maanden dreigen en marchanderen achter gesloten deuren stapt premier Arseni Jatsenjoek van Oekraïne eindelijk op. Zijn opvolger is parlementsvoorzitter Volodimir Groisman.

De positie van de premier was al enige maanden onhoudbaar. Jatsenjoek, die in februari 2014 aan de macht kwam na de Maidanrevolutie tegen president Janoekovitsj, was steeds minder in staat of bereid het hervormingsprogramma te versnellen. Niet alleen jongere generaties, die aan de wieg stonden van de Maidan, maar ook het Internationaal Monetair Fonds en westerse donorlanden eisen ingrijpende bestrijding van vooral de corruptie.

Jatsenjoek werd verweten dat hij in de ‘zak’ zit van enkele oligarchen en economische belangengroepen, die belang hebben bij de status-quo. Er doken ook steeds meer verwijten op dat hij corrupte ministers en parlementariërs de hand boven het hoofd zou houden. Gouverneur Micheil Saakasjvili van Odessa voerde een heuse campagne tegen Jatsenjoek en minister Arsen Avakov van Binnenlandse Zaken.

Jatsenjoek kwam ook politiek verder onder druk te staan. De steun voor zijn partij Volksfront, die bij de parlementsverkiezingen van oktober 2014 verrassend als grootste landelijke partij uit de bus was gekomen, brokkelde snel af. Uit angst voor een afstraffing durfde het Volksfront zelfs niet mee te doen aan de regionale verkiezingen in het najaar van 2015.

Vanaf dat moment kon Jatsenjoek alleen maar proberen zijn huid zo duur mogelijk te verkopen. En dat deed hij ook. Zijn critici verweten hem dat hij president Petro Porosjenko „chanteerde” door te dreigen dat het Volksfont zou breken met de pro-Europese regeringscoalitie als hij zou moeten opstappen. Door het vertrek van drie kleinere fracties – de stadspartij Zelfhulp van burgemeester Andri Sadovi van Lviv, ex-premier Joelia Timosjenko en de populistische Radicale Partij – had die coalitie al geen meerderheid meer in het parlement. De regeringspartij Blok Petro Porosjenko (BPP) heeft door inlijving van districtsvertegenwoordigers weliswaar de grootste fractie, maar lang geen meerderheid.

Jatsjenjoek wist in februari zelfs een motie van wantrouwen te overleven. Het parlement verwierp toen het hele kabinetsbeleid. Maar toen een motie tegen hem zelf in stemming werd gebracht, bleek daarvoor ineens geen meerderheid. Vlak voor de stemming hadden enkele tientallen parlementariërs de zaal verlaten, waardoor de motie het niet haalde.

Wat bleek? Vlak voor de stemming waren vertegenwoordigers van enkele grootindustriëlen in de wandelgangen verschenen. Volgens de jeugdige parlementariër Moestafa Najem zouden die ‘hun’ afgevaardigden onder druk hebben gezet om de stemming te saboteren door de zaal te verlaten. Oligarchen als Rinat Achmetov (staal), Igor Kolomoiski (bank) en Viktor Pintsjoek (oliepijpleidingen) hebben sinds de Maidanrevolutie minder greep op het parlement, maar zijn niet uitgeschakeld.

BPP-fractievoorzitter Joeri Loetsenko zei hierover in maart tegen NRC: „Begrijp de nuances. We moesten toen niet alleen stemmen over het vertrouwen in de premier, maar we moesten ook de partij van de premier voor de regeringscoalitie behouden. Jatsenjoek bleef daarom aan. De jure. Feitelijk is hij alleen premier in zijn eigen werkkamer.”

De premier kondigde zijn vertrek aan in zijn zondagse televisiepraatje, de enige „tien minuten in de week dat Jatsenjoek politiek bedrijft en geen business”, zoals een populaire grap in Kiev luidt.

Welke onderhandse eisen hij heeft gesteld aan Porosjenko is nog onbekend. Mogelijk heeft hij bedongen dat Avakov, een tegenstander van Saakasjvili, minister kan blijven. Enkele weken geleden ging het gerucht dat Jatsenjoek procureur-generaal wilde worden: het hoofd van het OM heeft veel greep op de corruptiebestrijding. Jatsenjoek liet er zondag geen twijfel over bestaan dat hij via het Volksfront controle wil blijven houden.