Voorlopig ligt hun toekomst in Turkije

Voor elke uitgezette migrant één Syriër legaal van Turkije naar Europa. Dat is het idee. Maar Samira en haar familie zoeken die begaanbare weg tevergeefs. „Je zult moeten wachten.”

De Syrisch-Koerdische vluchteling Lina Khalil (boven) in haar huis in Istanbul. Boven: Haar zusjeSamira Khalil in haar appartement, eveneens in Istanbul. foto’s özge sebzeci

Samira Khalil (28) heeft zeven familieleden op sleeptouw als ik haar voor het eerst ontmoet. Het is de dag nadat het vluchtelingenakkoord tussen de Europese Unie en Turkije in werking is getreden. Wie nu nog illegaal naar Griekenland oversteekt moet terug, Syrische oorlogsvluchteling of niet.

De familie Khalil vist achter het net. De zes vrouwen en een man hebben een dag eerder voor de tweede keer geprobeerd Griekenland te halen. En voor de tweede keer ging dat mis nog voor ze het strand zelfs maar bereikten. De vrachtwagen waarin ze met 39 man in de laadbak zitten trekt door de klepperende achterdeur de aandacht van de Turkse politie.

De chauffeur probeert nog snel de vluchtelingen en hun bagage naar buiten te gooien voor de politie hem meeneemt. In de chaos raken ze een tas met daarin drie paspoorten kwijt. De vluchtelingen moeten zichzelf zien te redden en kopen een buskaartje terug naar de stad Izmir.

Daar tref ik ze opnieuw, in kamer 208 van hotel Arzu in de wijk Basmane, het centrum van de smokkelindustrie. „Het heeft nu geen zin meer het opnieuw te proberen”, zegt Samira moe. Ze is op de hoogte van het net gesloten vluchtelingenakkoord. Iedereen in de wijk heeft het erover.

Omdat ze de enige van de familie is die behoorlijk Turks spreekt, komt veel op Samira aan. Het lukt haar om hun geld van de Turkse smokkelaar, totaal 7.000 euro, terug te halen. Hij houdt alleen 500 euro onkosten in voor hotels en benzine.

Daarna stappen ze stil op de bus terug naar Istanbul. Voorlopig ligt hun toekomst in Turkije. Al zijn ze niet van plan zich daarbij neer te leggen, blijkt als ik ze daar twee weken later weer spreek in het souterrain dat ze huren in de wijk Zeytinburnu.

Nu de illegale weg dicht lijkt, zoekt Samira met hernieuwde energie naar een legale route voor Syriërs die zich in Europa willen melden voor asiel. Twee van haar broers en twee zussen zijn al in Duitsland en zitten daar in procedures. Ze zijn allemaal met de bootjes gegaan.

Samira vindt die begaanbare legale weg niet. Daarin heeft het akkoord over vluchtelingen tussen Turkije en de Europese Unie vooralsnog geen enkele verandering gebracht, ook al doet de EU het wel zo voorkomen.

Nog op dezelfde dag dat de eerste veerboten met vluchtelingen en migranten vanaf de Griekse eilanden aankwamen in Dikili in Turkije, gingen beelden de wereld over van 32 Syrische vluchtelingen die in Duitsland een vliegtuig uitstapten. Een dag later was er veel publiciteit voor 31 Syriërs die naar Nederland mochten en 11 naar Finland.

Daardoor lijkt het alsof in ruil voor het afsluiten van de illegale route Europa in, een nieuw legaal alternatief tot stand is gebracht. Syriërs in Turkije weten van niets. „Hoe dan?” vraagt Samira. „Als ik me ergens kan melden ben ik de eerste die vooraan staat te dringen.”

Hoe de gelukkigen zijn geselecteerd weet ze niet. „Ik denk dat ze alleen mensen uit kampen nemen. Kleine gezinnen en hoogopgeleiden.” En als dat zo is, dan vindt ze dat niet eerlijk.

Oude belofte

De drie kamers die Samira en haar zussen huurden waren er bij terugkomst nog. De huur is wel verhoogd van 800 naar 900 Turkse lira, 275 euro. Vrijwel alles wat Samira verdient in de textielindustrie gaat daaraan op. De broer die als eerste Duitsland haalde stuurt soms geld.

Op de vloer in de kale kamers liggen een oud tapijt en dunne matrassen. Daarop zitten Samira’s oma, moeder, schoonzus met een zeven maanden oude baby, twee jongere zussen en hun broer Amer Khalil. Hij is de reden dat ze per se weg willen, zegt Samira. Er zit iets vreemds in Amers hoofd en ze vreest een tumor. „Zijn ogen bewegen raar. ’s Nachts maken we hem steeds wakker door water in zijn gezicht te gooien, want hij verliest steeds het bewustzijn.”

Amer komt niet in aanmerking voor medische zorg in Turkije. Dat komt doordat hij niet als vluchteling is geregistreerd.

Turkije doet tegenwoordig net zoals de EU: wie uit een ‘veilig’ derde land komt moet zich daar maar melden als vluchteling. Amer is per vliegtuig via Libanon naar Turkije gereisd en zou dus in theorie terug naar Libanon moeten. Maar ze willen juist naar de anderen in Duitsland.

Wanneer nieuwkomers zich melden, worden hun foto en vingerafdrukken genomen en krijgen ze een pasje. Dat is een eenmalige procedure waar vervolgens geen controle meer op is. In het systeem staat weinig verdere informatie over de vluchtelingen.

Er wordt gewerkt aan een nieuw systeem, zeggen ambtenaren tegen vluchtelingen die zich melden. Zolang dat er niet is, is het niet mogelijk om je als vluchteling te registreren. Volgens Samira is haar verteld over een jaar maar weer terug te komen. Onder tafel een vluchtelingen-ID kopen kan nog wel.

Canada

Veertien maanden voor ze probeerde illegaal te gaan meldde Samira zich bij een kantoortje in het centrum van Istanbul. Andere Syriërs vertelden haar dat je daar heen moet als je kans wilt maken op hervestiging. „Zij hebben mensen naar Canada gehaald. Dat duurde wel twee of drie jaar. Maar zonder te betalen.” Een andere optie was naar het kantoor van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR in Ankara gaan. Dat ziet ze niet zitten. Ankara is 450 kilometer van Istanbul. „Ik ben een vrouw alleen. Ik ken daar niemand.”

In het kantoor werd na een gesprek beloofd haar dossier naar Ankara te sturen. Twintig dagen later belde een vrouw vanaf een nummer uit de Turkse hoofdstad met aanvullende vragen over de gezinssamenstelling en hun vluchtverhaal. Sindsdien heeft Samira niets meer gehoord. „Het was een nummer dat je niet terug kunt bellen. Ik moet wachten. Onze telefoon staat altijd aan.”

Heeft ze formulieren? Een naam, een nummer? Ze schudt van nee. Welke organisatie het was weet ze ook niet. Maar ze kan wel het kantoor waar ze was aanwijzen in een wijk naast het Taksimplein in het centrum van de miljoenenstad.

Het blijkt van SGDD-ASAM, een organisatie die vluchtelingenwerk doet in Turkije en die een van de uitvoeringsorganisaties is van de UNHCR. In het halletje en op de stoep wachten vluchtelingen op stoeltjes. Een man buiten zegt dat hij over een paar dagen naar Canada mag. De medewerker achter de balie vraagt Samira of haar broer een vluchtelingenregistratie heeft. Zonder registratie kan hij niets betekenen.

Aan de muur hangen papieren met advies in het Arabisch: ‘Geloof niet alles wat je op Facebook leest, wat mensen je vertellen of wat je in de media ziet’. Er staan twee soorten folders. In een daarvan staat dat een man zijn echtgenote niet tot seks mag dwingen. De vertaalster die mee is voor het gesprek, zelf ook een Syrische vluchteling, lacht er smalend om. „Hebben ze nou echt niets belangrijkers te doen?”

Samira put geen hoop uit de EU-Turkije-deal en waarschijnlijk heeft ze gelijk. Hoewel nog veel onhelder is over de procedure, staat wel vast dat vluchtelingen ten minste in Turkije moeten zijn geregistreerd voor ze kunnen worden hervestigd. Zelf is ze dat wel, zegt ze tegen de man achter de balie.

„Heb je je al eerder gemeld?”

„Ja.”

„Dan zul je moeten wachten.”