Gezocht: gewone helden

NRC

Ben Tiggelaar is gedragsonderzoeker, trainer en publicist. Hij schrijft elke week over management en leiderschap. NRC

Het zwembad van president Zuma, de Panama Papers, de affaire-Van Rey. Van de gemiddelde nieuwsweek word je niet blij. De wereld hangt aan elkaar van eigenbelang, gesjoemel en passief toekijken.

Moet je als manager, ondernemer of gewone leidinggevende iets met deze observatie? Absoluut. In een wereld waarin egoïsme hoogtij viert, wordt de behoefte aan rechtvaardigheid, echtheid en eerlijkheid steeds groter. Dat heeft consequenties voor elke burger. Maar in het bijzonder voor mensen die leidinggeven.

Met elk krantenbericht over zelfverrijking groeit de behoefte aan leiders die niet voor zichzelf kiezen. Met elke melding van vriendjespolitiek neemt het verlangen naar zuiverheid toe. Met elk verhaal over leugenachtigheid, snakken we meer naar waarheid.

We willen leiders met een helder besef van goed en kwaad. Geen managers die zich verschuilen achter dooddoeners als: „De markt vraagt erom.” Of: „Dit valt binnen de wettelijke mogelijkheden.” Of: „De commissarissen keuren het goed.”

We willen van onze leiders weten wat ze er zélf van vinden. Hoe denk je over het betalen van smeergeld door grote bedrijven in derdewereldlanden? Wat vind je van de salarissen die arbeiders in Aziatische fabrieken krijgen? Moet ons bedrijf niet stoppen met producten die ongezond zijn voor onze klanten? En waarom betalen we eigenlijk niet gewoon belasting in het land waar we rijk geworden zijn?

Moreel leiderschap is modern heldendom. Over heldendom sprak de beroemde psycholoog Philip Zimbardo afgelopen weekend tijdens de internationale Hero Round Table in Nijmegen.

Zimbardo is geen naïeve optimist. Hij werd bekend (en berucht) met zijn Stanford Prison Experiment in 1971, waarin studenten in een nagebouwde gevangenis allerlei wandaden bedreven. Volgens Zimbardo is elk mens in staat tot verschrikkelijke daden. Maar we hebben ook het vermogen om heldendaden te verrichten. Ook, juist, in het alledaagse leven.

Wanneer ben je een held volgens Zimbardo?

- Als je opkomt voor andere mensen en voor je idealen.

Waarom betalen we niet gewoon belasting in het land waar we rijk geworden zijn?

- Als je daarbij vrijwillig een stap verder gaat dan wat er van je wordt gevraagd.

- Als je bereid bent om persoonlijke risico’s te nemen, op het gebied van gezondheid of reputatie.

- Als je hiervoor geen externe beloning verwacht voor jezelf.

Volgens Zimbardo is heldendom iets wat je kunt ontwikkelen. Je kunt leren om positief af te wijken van wat de rest van de mensen doet. Enkele adviezen:

- Geloof dat je kunt leren hoe je het verschil moet maken.

- Formuleer waar je als mens voor staat, waar je in gelooft.

- Leer welke psychologische en sociale processen mensen in de regel weerhouden van positieve actie. Bekend is bijvoorbeeld het bystander effect: hoe groter de groep die niets doet aan een probleem, hoe kleiner de kans dat je zelf in actie komt.

- Bereid je voor op moeilijke situaties, train jezelf voor de momenten van de waarheid.

Natuurlijk heeft onze samenleving behoefte aan ouderwetse helden die rampen en geweld bestrijden. Maar we hebben minstens zoveel behoefte aan nieuwe helden in onze bedrijven en instellingen, aan gewone mensen die het lef hebben om ergens voor te staan en daarvoor te gaan.