Obesitas los je niet op met Sla & Sport

Opinie Obesitas is een ziekte, weet chirurg Frits Berends. Maar waarom verwijzen huisartsen hun te dikke patiënten dan zo weinig door?

Sonja Silva, Miss Nederland 1997, voor en na haar maagverkleiningsoperatie. Beeld RTL Late Night

Ik ben chirurg en doe maagverkleiningsoperaties voor mensen met fors overgewicht. Meer dan 30 procent van de Nederlandse mannen heeft een tailleomvang van meer dan één meter; de gemiddelde cupmaat van Nederlandse vrouwen is D; één op de zeven Nederlandse kinderen is te zwaar.

Het percentage mensen dat lijdt aan obesitas (body mass index meer dan 30) is de laatste dertig jaar verdubbeld, van 5 procent in 1981 naar 12 procent in 2011, zo blijkt uit recent onderzoek van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). En het aantal mensen met overgewicht overtreft inmiddels het aantal mensen met ondergewicht – wereldwijd, zo meldden onderzoekers vorige week in het Britse medische journaal The Lancet.

Al die wereldwijde extra kilo’s gaan gepaard met een schrikbarende stijging van hart- en vaatziekten, diabetes, depressie, ziekteverzuim en zorgkosten – ook onder jongere mensen die steeds vaker onder obesitas en verwante ziekten lijden.

Maar het schokkendste aan de berichtgeving is misschien wel hoe weinig beroering zij teweegbrengt. Zijn we obesitasmoe? Of staan de mededelingen over een obesitaspandemie, een globesity, te ver van ons bed? Ontbreekt het besef dat obesitas een ziekte is, die niet met een maandje Sonja Bakkeren te genezen is?

Onlangs vertelde voormalig Miss Nederland Sonja Silva bij het tv-programma RTL Late Night over haar jarenlange strijd tegen overmatige kilo’s. Na tien jaar vruchteloos diëten had ze uiteindelijk een zogenaamde gastric-bypass-operatie ondergaan. Met een herwonnen taille én zelfvertrouwen maakte ze korte metten met iedereen die haar beslissing afkeurde. En dat waren er nogal wat. Haar getuigenis maakte op sociale media een storm aan reacties los.

De veelal negatieve reacties op Silva’s beslissing (en die van anderen) laten zich grofweg opdelen in twee argumenten:

1. Dat je zo dik bent is je eigen schuld, dan had je maar minder moeten eten.

2. Mensen die niet op eigen kracht kunnen afvallen, ontbreekt het aan voldoende ruggengraat.

Niet in een gezond lichaam snijden? Hoezo gezond?

Het typeert hoe er breed over obesitas wordt gedacht: overgewicht is een bijverschijnsel van een ongezonde levensstijl, en dat is simpel op te lossen door gezonder te gaan leven. Minder eten en meer bewegen dus.

Nu ben ik geen tegenstander van Sla & Sport, maar ik weet ook dat het overgewichtsprobleem zich niet zo simpel laat oplossen. Minder dan 5 procent van de mensen slaagt erin om over een periode van vijf jaar een significante gewichtsvermindering te bereiken met alleen een abonnementje op Fit For Free en Hello Fresh. Dat is niet verwonderlijk. Overgewicht en obesitas zijn namelijk veel complexer dan een kwestie van te veel internet en te veel patat. Obesitas is een ziekte.

De toonaangevende American Medical Association beschrijft een ziekte aan de hand van drie criteria. 1. Er is een beperking in het functioneren van (een onderdeel van) het lichaam. 2. Er zijn karakteristieke kenmerken en symptomen. 3. Er ontstaat schade. Reken maar dat volgens die definitie obesitas een ziekte is en niet een bijverschijnsel van de moderne voedselindustrie!

En zo zien alle grote gezondheidsorganisaties in de wereld het ook: van de Wereld Gezondheidsorganisatie tot onze eigen Gezondheidsraad is iedereen het er over eens dat obesitas een chronische, invaliderende en mogelijk dodelijke ziekte is.

Maar huisartsen verwijzen lang niet altijd door: veel jongere huisartsen grijpen pas in als het overgewicht is veranderd in obesitas, constateerden onderzoekers van het Nivel en de VU in 2014. En als de huisarts zelf dikker is, is hij nog minder geneigd door te verwijzen naar een diëtist.

Onlangs vroeg ik een huisarts waarom hij een patiënte van 140 kilo niet verwees. Zijn antwoord: „Je gaat toch niet in een gezond lichaam snijden?” Hoezo gezond, denk ik dan.

Waarom vindt men het wel normaal dat iemand die na een jarenlange rookverslaving longkanker heeft ontwikkeld, zo snel mogelijk wordt doorverwezen, maar als iemand diabetes krijgt als gevolg van overgewicht (een geschatte 1 miljoen Nederlanders), dan had hij maar een beetje minder moeten eten? Merkwaardig toch, die scepsis over een zeer werkzame behandeling voor één van de meest voorkomende welvaartsziekten.

Sonja Silva – voor mij de Miss Universe van de gastric-bypass-operatie – typeerde de obesitassceptici wel heel treffend: azijnpissers!