Lieveling van Westen doet wat hij wil

Verkiezingen Tsjaad Vroeger was hij het lachertje van Afrika, nu hoort president Idriss Déby tot de sterkste leiders van het Afrikaanse continent.

President Idriss Déby verwelkomt eind 2015 Tsjadische militairen die terugkeren in de hoofdstad N’Djamena na deelname aan een vredesmissie in Niger tegen de radicale islamitische beweging Boko Haram. Foto Brahim Adji/AFP

Beelden van een gemolesteerd meisje (16), naakt en huilend op internet, leidden in Tsjaad onlangs tot tomeloze woede over het bewind van Idriss Déby Itno. De president is sinds 1990 aan de macht en wil zondag een controversiële vijfde ambtstermijn krijgen. Tsjaad heeft het effectiefste leger in de regio en speelt daardoor een sleutelrol bij de westerse pogingen om de fragiele Sahel te stabiliseren.

Het broeit in Tsjaad. Het meisje Zouhoura werd begin februari seksueel lastiggevallen door zoons van lieden uit de kliek rond Déby. „De rijken kunnen zich alles permitteren in Tsjaad”, zegt antropoloog Mirjam de Bruijn.

„De razernij over dat machtsmisbruik explodeerde overal in het land, voor het eerst niet alleen onder oppositieaanhangers maar onder alle stammen en zelfs in de regeringspartij. Zo’n massaal verzet is nieuw voor Tsjaad.”

De Bruijn, hoogleraar aan de Universiteit Leiden, deed de afgelopen weken onderzoek in de Tsjadische hoofdstad N’Djamena.

Déby stond bekend als het lachertje onder de Afrikaanse staatshoofden. In 2006 en 2008 slaagde een groepje ongeregelde rebellen erin om met Soedanese hulp tot aan de poorten van het presidentieel paleis door te dringen. Alleen met hulp van het Franse leger kon hij zich redden.

Inmiddels behoort hij tot de sterkste leiders van Afrika. De Afrikaanse Unie koos hem eerder dit jaar tot haar voorzitter, in de vaste overtuiging dat hij de verkiezingen zondag wint. „Hij corrumpeert oppositiepartijen, koopt stemmen, zijn geheime dienst zaait angst en eventuele fraude zal door Frankrijk worden geaccepteerd omdat Déby zo belangrijk is geworden voor het Westen”, zegt de Bruijn.

Tsjadiërs protesteren tegen Déby’s kliek door massaal op fluitjes te blazen

Toen hij op het nippertje was ontsnapt aan de coupplegers gooide Déby het roer om. Hij sloot vrede met Soedan en een Europese vredesmacht (met inzet van 66 Nederlandse militairen) ging de grens bewaken. Déby gebruikte de opbrengsten van de oliewinning in het zuiden voor het opbouwen van een leger met moderne wapens dat militair ingreep in de Centraal-Afrikaanse Republiek, in Mali aan Franse zijde tegen moslimfundamentalistische rebellen en in Nigeria tegen de terreurgroep Boko Haram.

De Sahel dreigt een broeinest voor terroristen te worden en het Westen is bereid om met zwakke en corrupte regimes samen te werken om de extremisten te bestrijden. Na de val van kolonel Gaddafi in Libië in 2011 en de daaropvolgende chaos in Mali willen westerse regeringen rust in de Sahel. Dat speelt Déby in de kaart. De Fransen vestigden het hoofdkantoor van de regionale antiterreurmacht Barkhane in N’Djamena en legerden er duizend militairen. De VS zonden tachtig militairen en militair materieel. En de landen die samen tegen Boko Haram strijden, coördineren hun acties vanuit de Tsjadische hoofdstad.

Na de woede over het gemolesteerde meisje organiseerde de oppositie met veel succes een stakingsdag tegen een vijfde ambtstermijn van Déby. De regering reageerde met arrestaties en traangas. Sindsdien probeerde de oppositie het op ludieke wijze, met een fluitprotest waarbij iedereen op een afgesproken tijdstip thuis ging fluiten. Alle fluitjes waren onmiddellijk uitverkocht in Tsjaad.

„Toch is de legale oppositie nog te amateuristisch om de macht van Déby over te nemen”, meent antropoloog De Bruijn.

„De burgergroepen die in 2014 door massaal volksprotest in Burkina Faso president Blaise Compaoré na 27 jaar naar huis stuurden waren sterker. Zo ver is het nog niet in Tsjaad.”

Dus gaan Tsjadiërs zondag stemmen bij verkiezingen zonder kans op verandering. De woede over armoede en over de arrogantie van de machthebbers blijft onder controle.