‘Ik zie Fonseca nog steeds als vriend’

President Varela van Panama wil orde op zaken stellen. Makkelijk wordt dat niet, gezien de nauwe banden met de rijke zakenelite.

Foto Istock, beeldbewerking NRC

Verbolgen tweette publiciste en blogster Mara Rivera uit haar woonplaats Panama-Stad na de openbaring van het internationale offshoreschandaal, de Panama Papers: „Jongens, laten we dit vooral niet de Panama Papers maar de ‘Mossack Fonseca Papers’ noemen! Wat hebben wij, de Panamezen hier nu mee te maken?” Vervolgens plaatste ze trots de vlag van Panama op haar profiel en riep haar landgenoten op hetzelfde te doen. Via Skype licht de blogster toe: „Ik maak me er kwaad over dat een handjevol advocaten ons land het slop in trekt, en dat we nu als een witwasstaat worden afgeschilderd.”

Rivera verwoordt het gevoel dat deze dagen bij veel van haar landgenoten heerst. Het nieuws over de rol van het machtige Panamese trustkantoor Mossack Fonseca bij het opzetten van niet traceerbare bedrijven, het ‘onzichtbaar’ maken van kapitaal en offshoredienstverlening aan een klantenkring van machtigen en rijken, is in Panama als een bom in geslagen. Er heerst een gevoel van onmacht en woede.

Panama staat al jaren bekend als belasting- en witwasparadijs. In 1919 konden Amerikaanse schepen zich er al registreren en zo de belastingwetgeving in eigen land omzeilen. Onder president Manuel Noriega in de jaren tachtig, groeide Panama uit tot witwasenclave voor het Colombiaanse Medellín-kartel van Pablo Escobar, tot de Amerikanen in 1989 ingrepen en Noriega afzetten. Sindsdien is Panama er wat mensenrechten en democratie betreft op vooruitgegaan, maar sommige oude gewoontes blijken hardnekkig. Het middeninkomenland staat op een beschamende 72ste plaats van de corruptie-index van Transparency International.

Desondanks ging het de laatste jaren iets beter met de reputatie van het land. Dankzij een succesvolle strijd van de overheid, waarbij onder meer de regelgeving werd aangescherpt, lukte het Panama afgelopen februari van een internationale lijst van witwaslanden te worden verwijderd. Door deze onthullingen lijkt het land nu weer terug bij af.

De Panamese president Juan Carlos Varela wist dan ook niet hoe snel hij actie moest ondernemen na de publicaties van de Panama Papers. Hij beloofde alle medewerking aan de internationale gemeenschap bij het onderzoek en installeerde onmiddellijk een speciale onafhankelijke commissie die nader onderzoek gaat doen.

400.000 brievenbusfirma’s

Vooral Ramón Fonseca, de Panamese zakenpartner van de van oorsprong Duitse Jürgen Mossack, ligt in eigen land onder vuur. Fonseca, naast zakenman ook schrijver en winnaar van verschillende literatuurprijzen in Panama, ontkent verkeerd te hebben gehandeld. „We zijn gehackt. Alles is legaal gegaan, we hebben geen documenten vernietigd of mensen geholpen met belastingontduiking of witwaspraktijken”, aldus zijn kantoor.

De offshoresector is al jaren groot in Panama, waar 400.000 brievenbusmaatschappijen staan geregistreerd. Het land heeft een batterij aan advocatenkantoren, banken en bureaus die doen in financiële dienstverlening.

Buitenlanders die zich er willen vestigen, bedrijven willen opzetten en kapitaal investeren, worden in de watten gelegd met soepele belastingregels. Overigens zijn de belastingregels ook voor de eigen bewoners mild. In het Miami-achtige moderne centrum van Panama-Stad reiken de wolkenkrabbers hoog de lucht in. „Vraag aan een Panamees kind wat het wil worden en het roept: ‘Ik wil advocaat worden in een hoog kantoor!’”, zegt publiciste Mara Rivera in haar beschrijving van de cultuur in haar land. Maar achter het luxe zakencentrum van de stad gaat ook armoede schuil. Nog ruim 26 procent van de Panamezen leeft onder de armoedegrens.

De offshore-imperia vormen daarbij slechts een klein deel van de Panamese economie. Het strategische kanaal, de logistieke dienstverlening en de exploitatie van grondstoffen hebben een veel grotere impact. In een kritisch betoog in de Panamese krant La Prensa reageerde Jaime Aleman, jurist en oud-ambassadeur van Panama in de Verenigde Staten, op de onthullingen: „Laten we niet vergeten dat onze economie niet drijft op een klein groepje dat alleen hun eigen belangen behartigt, maar dat een veel grotere groep echt een bijdrage levert.”

De Panamese president Varela toonde zich deze week van goede wil om orde op zaken te stellen. Maar in de praktijk zal dit lastig zijn: Fonseca was jarenlang adviseur van de president en had een dikke vinger in de pap binnen zijn partij – ook financieel.

Jurist Aleman roept ertoe op het schandaal vooral te gebruiken om de regels te verbeteren en de positie van Panama te verstevigen. „We moeten nu schoon schip maken: de misdadigers buiten houden, overgaan tot transparantie, harde regels opstellen en onze dienstverlening verbeteren.”

Maar de typisch Latijns-Amerikaanse verstrengeling tussen de rijke zakenelite en de politiek maakt het voor Panama niet makkelijker dit schandaal aan te pakken. „Ik zie hem toch nog steeds als mijn vriend”, zei president Varela nog deze week over Ramón Fonseca, nadat hij een diepgaand onderzoek naar de Panama Papers aankondigde.