Auto president slipt? Vast een complot

Aan vooravond herdenking Poolse vliegramp Het vliegtuigongeluk van 2010, waarbij de Poolse president omkwam, voedt nog altijd allerlei complottheorieën.

De klapband van de Poolse president in maart leidde meteen tot complottheorieën. De gezichten zijn onherkenbaar gemaakt vanwege Poolse privacywetgeving. Foto BRZEG24/EPA

Een ruk aan het stuur, een spectaculaire slippartij, een harde landing tussen de opspattende aarde. Ook de gepantserde limousine van een staatshoofd is niet immuun voor ongevallen, zo bleek toen de Poolse president Andrzej Duda in maart met een klapband in de berm van de snelweg belandde. Maar ongevallen, daar geloven veel aanhangers van regeringspartij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) niet in.

In een mum van tijd gonsde het op Poolse sociale media van gealarmeerde amateuranalyses, gestoffeerd met de beelden van het toegetakelde presidentiële voertuig. „Ik weet alleen niet of dit een aanslag was op het leven van president Duda of slechts een waarschuwing”, schreef regisseur en publicist Maciej Pawlicki in een typerende reactie op de populaire rechts-conservatieve website wPolityce.

Dit leek wel erg op wat zes jaar geleden gebeurd is met de vorige president van PiS-signatuur, vonden Pawlicki en de zijnen. Op 10 april 2010 kwam president Lech Kaczynski, samen met zijn vrouw en meer dan negentig andere leden van de Poolse elite om het leven bij een vliegtuigcrash nabij de Russische stad Smolensk. Ook die gebeurtenis lijkt tot nog toe een ongeval, maar voedt al jaren wilde beschuldigingen vanuit PiS, dat met ijzeren hand geleid wordt door Lechs tweelingbroer Jaroslaw. Vijf maanden geleden verwierf de partij een absolute meerderheid in het Poolse parlement, na een verkiezingscampagne waarin het beloofde te breken met de oude argwaan en wraakzucht. Die belofte lijkt vandaag geheel verdampt.

Minister van Defensie Antoni Macierewicz, voormalig anticommunistisch strijdmakker en luitenant van de Kaczynski’s, kondigde in februari een geheel nieuw Smolensk-onderzoek aan. Een rapport dat werd opgesteld in opdracht van de vorige regering van Donald Tusk legde de schuld vooral bij dichte mist en een reeks Poolse en Russische fouten. Maar in PiS-kringen heerst het geloof dat Tusk en de Russische president Vladimir Poetin de ware toedracht verhulden.

Als parlementslid richtte Macierewicz al eens een alternatief onderzoekscomité op. Dat kwam met de theorie dat het vliegtuig neerstortte na een explosie. Die werd door critici als farce afgedaan. Het bewijsmateriaal bleek veelal van het internet geplukt – op de plaats van de crash waren de experts niet geweest – of verzonnen: een deskundige gaf toe te hebben gelogen over het bestaan van informatie die de explosietheorie bevestigde. Dat de professoren op een conferentie kapotgekookte worsten en beschadigde drankblikjes gebruikten om het vliegtuig te simuleren, en vermoedens uitspraken dat de Russische mist ‘kunstmatig’ was, zorgde voor meer hoon dan begrip.

Maar ditmaal wil de minister met de priemende ogen en witte ringbaard werkelijk ‘de waarheid’ boven water halen. ‘Smolensk’ was een daad van „terrorisme”, zo nam Macierewicz in februari al een voorschot op de conclusies, „bedoeld om Polen van zijn leiderschap te beroven, dat onze natie richting onafhankelijkheid aan het leiden was.”

‘Smolensk’ was bedoeld om Polen van zijn leiderschap te beroven.

Minister van Defensie Macierewicz

Het politieke project van de partij die de laatste maanden haar controle over de publieke media en het juridische apparaat op omstreden wijze fors uitbreidde, is vaak onduidelijk. Maar een notie keert steeds weer terug: een wirwar van binnen- en buitenlandse invloeden stelt alles in het werk om de Poolse natie te fnuiken.

Macierewicz vatte de kern van dat geloof bondig samen in een reactie op een ander recent hernieuwd onderzoek, naar het vermeende informantenverleden van Lech Walesa, voormalig president en icoon van de anticommunistische vakbond Solidariteit. De zaak „toont in een notendop waarop het systeem van de Derde Republiek [het postcommunistische Polen] gebaseerd was”, verklaarde de defensieminister op de Poolse staatstelevisie.

„Op chantage met behulp van documenten [van de communistische geheime diensten]. En het transformeerde een complete groep mensen in een gewillig werktuig van het communistische apparaat, dat op hen zijn latere macht en invloed bouwde.”

De voedingsbodem voor het geloof in wat in PiS-kringen ‘de pathologie’ heet, wordt vaak gezocht in de eindeloos hervertelde Poolse geschiedenis: een reeks pijnlijke tragedies waarin het land het slachtoffer werd van externe machten zoals Rusland en Duitsland. Een persoonlijk motief konden de Kaczynski’s en hun entourage putten uit de nederlagen die ze herhaaldelijk leden in de strijd om de macht met voormalige mededissidenten als Walesa en Tusk, maar ook de postcommunisten.

En toen was er ‘Smolensk’, waar Jaroslaw een broer verloor met wie hij een innige relatie had en waarmee de conservatieve elite werd onthoofd. Dat het regeringsvliegtuig bovendien op weg was naar de herdenkingsplechtigheid van een door de Sovjets toegedekte moordpartij op duizenden Polen door de Russische geheime dienst in 1940, maakte het mythische verhaal compleet.

Voor de gewone PiS-aanhanger, komt daar de onvrede met de transitie bovenop. Liberaal beleid haalde Polen weliswaar uit een economisch dal. Maar dat sommigen, onder wie corrupte lieden met banden met het oude regime, veel beter gebruik wisten te maken van de kansen die het kapitalisme bood dan anderen, voedde het publieke wantrouwen.

Wie niet aan de kant van de ‘gelovigen’ staat, kijkt ernaar met verwondering, afkeer en vermoeidheid. „Smolensk was een tragedie, maar nu is het lachwekkend”, zegt een zakenadviseur uit Warschau die niet met zijn naam in de krant wil. We gebruiken het pseudoniem dat hem begin dit jaar een arrestatie opleverde voor het verstoren van de orde voor het presidentiële paleis: Paardenman.

„Daar kwamen ze vandaan”, zegt hij op de plaats delict, met een handbeweging in de richting van de aanpalende Seminariekerk. Hij trad de conservatieven die hier elke maand met vlaggen, kruisen en noveenkaarsen ‘hun’ president Lech herdenken, tegemoet met een paardenmasker op. Dat was bedoeld om absurditeit te reflecteren, zegt hij: „Ze hebben hier zelfs een duiveluitdrijving georganiseerd! In 2014!” PiS-parlementslid Mariusz Blaszczak begreep indertijd de heisa niet. „Veel mensen zijn bezeten”, sprak hij in een televisie-interview. Inmiddels is Blaszczak minister van Binnenlandse Zaken. Paardenman schudt het hoofd:

„Wat ze doen is een farce, maar ze zijn heel serieus. Dat is het probleem.”