De NOS en het referendum: wat is de opkomst? Eerst een detective

Rik van de Westelaken in 'Nederland Kiest: De Exitpoll' (NOS)

Of het ‘zomerdingetje’ van GeenStijl werkelijk uitmondde in het begin van de ‘patriottische lente’ van Geert Wilders, dat moeten we nog even afwachten. Maar de drempel van 30 procent opkomst bij het referendum over de associatie van EU en Oekraïne werd wel degelijk gehaald. De weg ernaar toe was kronkelig en onoverzichtelijk, mede door onwennigheid van de oude media met de nieuwe verhoudingen.

Het kost sommigen nog steeds moeite zich voor te stellen dat een populair weblog in korte tijd honderdduizenden handtekeningen kan verzamelen. Die verbazing zie je ook bij al die verrassende winnaars van online verkiezingen.

Je kunt ook zeker niet zeggen dat de televisie van het begin af aan heeft meegewerkt aan het breeduit etaleren van het burgerinitiatief. Maar toen de kogel eenmaal door de kerk was, schoot de NPO in de bekende kramp: als we het volk en zijn rare capriolen nu maar niet voor het hoofd stoten, want we zijn toch al verdacht.

Dat een flink aantal mensen de EU en de politieke elite graag weer eens een aframmeling bezorgde, dat werd snel duidelijk. Maar hoe moest de rest van de natie daarop reageren? Door massaal voor te stemmen of hautain thuis te blijven?

De NOS nam een besluit. Door in de loop van de verkiezingsdag opkomstprognoses te geven, zou die informatie een rol kunnen spelen in de beslissing van de kiezer al dan niet tactisch het stembureau te mijden. En dat wilde hoofdredacteur Marcel Gelauff niet, dus zouden onderzoeksbureau Ipsos en de NOS tot het sluiten van de stembussen om 9 uur er het zwijgen toe doen.

Goed, het is typisch de ouderwetse benadering van nieuwsbeheersing, maar je kunt je de redenering wel voorstellen. De NOS zou schattingen uit andere bronnen wel doorgeven. Dus zagen we verslaggever Kysia Hekster de hele dag door het land reizen om met de natte vinger vast te stellen hoeveel mensen waren komen opdagen: „Geen peil op te trekken.”

Alles hing af van dat opkomstpercentage, dus keken we reikhalzend uit naar de bekendmaking van de exit poll in Nederland Kiest: om precies 9 uur meldde Rik van de Westelaken (ook de opvolger van Herman van der Zandt bij de uitslagenschermen) op gezag van Ipsos dat het 29 procent zou worden. Althans op basis van de situatie tot half 9 en met een foutmarge van drie procentpunten.

We namen voetstoots aan dat dit cijfer een extrapolatie was die de verwachte opkomst in het laatste half uur had meegenomen, maar dat werd niet gemeld. Er werd een rondje met reacties van politici afgelegd en om 21.25 uur begon een detectiveserie. Al vijf minuten later wijzigde Ipsos de prognose naar 32 procent, maar dat kon Ron Fresen alleen op Twitter melden. Want pas om 22.00 uur begon Nieuwsuur weer.

Waarom, waarom, neemt de NOS ons niet serieus? Soms denk ik wel eens dat die kloof niet alleen gaapt tussen elite en volk, of hoog- en laagopgeleiden, maar vooral tussen generaties en hun omgang met digitale middelen. De haves kunnen het in dat opzicht de havenots knap lastig maken.