Voorkom Californische toestanden na dit referendum

Ze kunnen een democratie versterken, zie Zwitserland, of verstikken, zoals in Californië. Tijd voor een eigen plan voor referenda, schrijft Albert Jan Kruiter.

Schiermonnikoog telt de stemmen. Foto ANP / Catrinus van der Veen

‘Wat moet de politiek met deze uitslag?’, was de meest gehoorde vraag voor en na afloop van het referendum. Een duurzame visie op democratische vernieuwing ontwikkelen, zou het antwoord moeten zijn.

Verschillende landen kennen verschillende manieren om het eigen belang van de kiezer om te zetten in algemeen belang voor het land. Zwitserland geeft het goede voorbeeld. Politici en burgers kunnen referenda organiseren over bestaande wetgeving, maar ook over de grondwet. Zo gaan de Zwitsers in juni naar de stembus om zich uit te spreken over een grondwettelijk verankerd basisinkomen. Onlangs stemden ze nog over uitzetting van criminele buitenlanders, belastingverlaging voor getrouwde stellen en de manier waarop de Gotthardtunnel verbouwd moet worden. Directe democratie lijkt een voorwaarde om het algemeen belang van de Zwitsers te behartigen.

Californië is berucht vanwege het omgekeerde effect. Californiërs stemmen voor het verlagen van onderwijsbelasting en voor het verbeteren van onderwijs. Tegen het verhogen van wegenbelasting en voor betere wegen. Ooit besloten ze dat de onroerendgoedbelasting nooit meer mocht stijgen. Campagnebureaus zijn gespecialiseerd in het verzamelen van handtekeningen, nodig om een zogenaamd ‘initiatief’ op een stembiljet te krijgen. Een integrale afweging over de verdeling van schaarse publieke middelen over publieke problemen vindt nauwelijks plaats. Wie Californië wil besturen, raakt verstrikt in ooit tot wetgeving geratificeerde burgerinitiatieven.

Nederland had een zeer specifieke en unieke manier om het algemeen belang te behartigen: het poldermodel. Burgers verenigden zich in het middenveld dat in zuilen geclusterd tot belangenafweging kwam. Vakbonden, politieke partijen, belangengroepen, scholen, kerken, zorgorganisaties vonden elkaar in het algemeen belang. Den Haag zag dat het goed was en ‘ratificeerde’ wat voorgekookt was in de polder.

De uitslag is er een van verontwaardigden

Maar de zuilen zijn niet meer. Het middenveld zoekt een achterban. Den Haag staat als democratisch centrum onder druk. De EU formuleert wetten en verdragen; gemeenten geven de verzorgingsstaat vorm. De manier waarop Thorbecke onze constitutionele democratie organiseerde, kraakt aan alle kanten. Kortom, onze democratische cultuur verkeert in crisis. We the people hebben weinig mogelijkheden om invloed uit te oefenen op de manier waarop politici het algemeen belang formuleren. Bovendien is ‘het centrum van de macht’ feitelijk geen centrum meer en heeft het steeds minder macht.

Binnen die context moeten we de uitslag en de opkomst van dit referendum beschouwen. Verreweg het grootste deel van de Nederlanders bracht geen stem uit. Het zou dom zijn om die als ‘apathisch’ of ‘niet geïnteresseerd’ af te doen. Er zitten ongetwijfeld felle tegenstanders van het raadplegend referendum (over dit onderwerp) tussen. En voorstanders die hoopten het opkomstpercentage negatief te beïnvloeden. Tegenstemmers namen daarentegen wel de moeite om naar de stembus te gaan. Tegenstemmen zijn een teken van afkeer. In dit geval van de gang van zaken binnen de EU, zoals de initiatoren van het referendum al in deze krant vermeldden. De uitslag is er een van verontwaardigden. Dat geldt zowel voor de winnaars, als de thuisblijvers.

Is een raadgevend referendum in deze vorm de manier om democratie te revitaliseren? Het debat over het associatieverdrag hadden we nooit zo intensief gevoerd zonder referendum. Dat is pure winst. Maar 500.000 handtekeningen garanderen geen grote opkomst. We zullen moeten afwachten wat de referendumwet nog meer gaat brengen. Eenzelfde referendum over TTIP werd al aangekondigd. Wat volgt? Het basisinkomen? De inkomstenbelasting? Bezuinigingen op de zorg? Collegegeld? Immigratie?

Het was de Tweede Kamer die deze vorm van zeer directe democratie in het verlaten polderlandschap plaatste. Het kan leiden tot stabiliteit en vertrouwen, zoals in Zwitserland, maar ook tot goed georganiseerde burgerfracties die permanent onvrede willen uiten, met ontevreden thuisblijvers als gevolg, zoals in Californië. Hoe kunnen we van Zwitserland leren en Californische toestanden voorkomen? Past een raadgevend referendum daarbij? Een correctief referendum waarbij de Kamer thema’s aandraagt? Een pakket aan directe democratische interventies inclusief gekozen burgemeester en premier? Wat we nodig hebben, is een visie op democratische vernieuwing waar referenda in passen. Referenda als overbrugging van de kloof in plaats van als uiting daarvan. En referenda die kunnen bijdragen aan het formuleren van algemeen belang en oplossingen, in plaats van een deelbelangen en onvrede. Proactieve in plaats van reactieve referenda wellicht.

Die visie zal dit kabinet niet meer formuleren. Maar er zijn de komende maanden nog vele verkiezingsprogramma’s te vullen. Daar, aan die representatieve zijde van ons stelsel kan het herstel van de democratie beginnen. Dat is wat ‘de politiek’ hiermee moet. Anders is de kans groot dat het referendum in haar huidige vorm de representatieve democratie uitholt, in plaats van versterkt. Ten koste van het algemeen belang.