‘Opkomst boven 30 procent’ - Rutte: verdrag niet zomaar ratificeren

Conclusie: kabinet moet aan de slag met 'Nee'

Aangezien de nieuwsstroom opdroogt, gaan wij dit liveblog afsluiten. De Nederlandse kiezer sprak zich vandaag in meerderheid uit tegen het verdrag van de EU met Oekraïne in een raadgevend referendum dat rechtsgeldig is doordat de opkomst boven de 30 procent zal uitkomen. Het kabinet moet nu beslissen hoe het verder moet met het verdrag. Premier Rutte zei vanavond al dat ratificatie van het verdrag door Nederland "niet zonder meer kan doorgaan".

Lees ook:
- Tegenstem wint: het verdrag ‘kan niet zonder meer doorgaan’
- Nederlandse diplomatie wacht nu grote uitdaging
- Hoe hard gaat Rutte het spel in Brussel spelen?
- Uitslag referendum schokt Kiev nog niet
- ‘Dit is een cijfer aan politici, dit zegt hoe wij over hen denken’

Amsterdam voor verdrag, Rotterdam tegen

In zowel Amsterdam als Rotterdam werd de opkomstdrempel van 30 procent niet gehaald (Amsterdam 26,8 procent, Rotterdam 24,4 procent). Wel was de uitslag in beide steden behoorlijk verschillend: in Amsterdam stemde een meerderheid voor het verdrag (52,5 procent tegen 46,3 procent tegen). In Rotterdam was 61 procent van alle stemmers tegen en 38,2 procent voor.

In Den Haag ging 28,2 procent stemmen en werd dus ook de opkomstdrempel niet gehaald. Ruim 40 procent stemde voor, bijna 59 procent tegen.

Twitter avatar Newsroom070 Newsroom Den Haag Voorlopige uitslag referendum in gemeente Den Haag, na telling van 229 van de 233 stembureaus. https://t.co/vH69XbgFp0

Meerderheid Tweede Kamer: verdrag niet ratificeren

Een meerderheid van de Tweede Kamer vindt op basis van de uitslag van het referendum dat Nederland het associatieverdrag van Europa met Oekraïne niet kan ratificeren. Dat blijkt uit de reacties van de belangrijkste politieke partijen vanavond. Nadat de stemmen in meer van de helft van de gemeenten waren geteld stond het nee-kamp op 61,7 procent. De opkomst lag boven de 31 procent, waarmee het referendum rechtsgeldig is.

Bij deze uitslag „kan dit verdrag niet zomaar geratificeerd worden”, zei PvdA-leider Diederik Samsom tegen de NOS. „We moeten recht doen aan de nee-stem”. Het kabinet moet hier „goed over nadenken”, voegde hij eraan toe. Ook CDA-fractieleider Sybrand Buma en Jesse Klaver van GroenLinks vinden dat het verdrag in deze vorm niet kan doorgaan. „We moeten de uitslag volgen en kijken waar het kabinet mee komt”, zei Alexander Pechtold van D66.

Tegenstanders van het akkoord toonden zich verheugd. „Dit kunnen ze echt niet meer naast zich neerleggen”, verklaarde Emile Roemer van de SP. Dit betekent het begin van het einde van de EU, twitterde Geert Wilders van de PVV:

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders It looks like the Dutch people said NO to the European elite and NO to the treaty with the Ukraine. The beginning of the end of the EU.

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Als zo'n tweederde van de stemmers nee zegt is dat ook een motie van wantrouwen van het volk tegen de elite uit Brussel en Den Haag.

Voorzichtige opluchting bij de SP

Op het SP-partijkantoor in Amersfoort is – en dat is wél zeker – minder 30 procent van de zaal gevuld met leden, schrijft onze verslaggever Petra de Koning. Er loopt een handjevol Tweede Kamerleden rond, er zijn bestuursleden, fractievoorzitter Emile Roemer is er vanaf het begin. De uitslagenavond begon voor de SP’ers nerveus en zelfs als de exitpolls een opkomst van 32 procent te zien geven, is de opluchting nog een beetje ingehouden.

Roemer zegt tegen de zaal alvast wél dat de Oekraïners natuurlijk op zijn partij kunnen rekenen:

,,We moeten de mensen daar helpen. We moeten hen afhelpen van de corruptie, de oligarchen, we moeten hen helpen aan goede vakbonden. Het geld van dat verdrag zou toch niet ten goede zijn gekomen aan de gewone mensen daar.”

'Geen juichende massa's in Moskou'

Een Nederlands 'nee' bij het referendum is door voorstanders van het verdrag met Oekraïne de afgelopen weken vaak uitgelegd als een geopolitieke overwinning voor Poetin, een fervent tegenstander van het associatieverdrag. Onze correspondent in Moskou Steven Derix signaleert nog geen juichende massa's op straat in Moskou:

Twitter avatar StevenDerix Steven Derix Vooralsnog geen juichende massa's op straat hier in Moskou vanwege het Nederlandse 'nee'. :-)

Eerste tussenstand ANP: opkomst 31,9 procent

Na het tellen van de stemmen in ongeveer een derde van de gemeenten ligt de opkomst volgens het ANP op 31,9 procent, wat voldoende zou zijn voor een geldig referendum. De uitslag is op basis van de getelde tellen in 191 gemeenten: 61,9 procent tegen, 37,4 procent voor.

Rutte: ratificatie verdrag kan niet zonder meer doorgaan

Premier Rutte zegt in een eerste reactie tegen de NOS dat duidelijk is dat het 'Nee'-kamp "overtuigend" heeft gewonnen. Als de opkomst daadwerkelijk boven de 30 procent uitkomt, "kan de ratificatie van het associatieverdrag niet zonder meer doorgaan", aldus de premier. Welke vervolgstappen het kabinet precies gaat nemen liet Rutte nog in het midden, hoewel hij wel zei dat het proces vanaf nu stap voor stap moet gaan. Over de uitslag zal in het kabinet worden gesproken, waarna ook in de Tweede Kamer en Brussel opnieuw over het verdrag gepraat zal moeten worden, aldus Rutte. Het kabinet wil dat "zeer zorgvuldig" doen om zo "een oplossing te vinden die voor alle partijen acceptabel is".

Uitsluitsel over opkomst kan nog uren duren

Het kan nog even duren totdat er duidelijkheid is over het opkomstpercentage bij het referendum woensdag. De Verkiezingsdienst van het ANP had rond 22.00 uur van zestig gemeenten de voorlopige uitslag binnen. Omdat het opkomstpercentage redelijk dichtbij de 30 lijkt te liggen, zijn in elk geval de uitslagen van enkele van de grootste gemeenten nodig om tot een betrouwbaar stemmingsbeeld te komen. Als het opkomstpercentage boven de 30 uitkomt, is de uitslag van het referendum geldig.

'GeenPeil op te trekken'

En dan komt het hoge woord. De exit poll: ,,32 procent!” Er wordt gejuicht bij GeenPeil in Amsterdam, schrijft onze verslaggever Thomas Rueb. Eventjes. Jan Roos incasseert gelaten een stel high-fives. Muziek. Het feest gaat door zoals het er ook voor de verlossende ‘32’ aan toe ging: rustig. Niemand danst. Uitzinnige blijdschap hoef je hier niet te zoeken. Geen juichende groepen, wel veel grinnikend gekeuvel.

Niet blij? Roos, inmiddels wel met een glas wijn in zijn hand:

,,Ik sta nog niet te springen. Dat komt morgenochtend wel. Dit is een cijfer aan politici van hoe wij over hen denken. Stap twee is aan de politiek. Daar is geen peil op te trekken. GeenPeil.”

Meer reacties op de (voorlopige) uitslag

Marianne Thieme, fractievoorzitter van de Partij voor de Dieren, vindt dat het kabinet de resultaten van het referendum hoe dan ook serieus moet nemen:

Twitter avatar mariannethieme Marianne Thieme Los van opkomstdrempel: Kabinet mag de duidelijke uitkomst niet negeren. #rf16

Eurosceptische Britse (euro)parlementariërs reageren verheugd op de 'nee'-stem in Nederland:

Twitter avatar Nigel_Farage Nigel Farage Dutch exit polls seem to indicate big No to EU vote. Hooray!

Twitter avatar DanHannanMEP Daniel Hannan Greece - NO Denmark - NO Netherlands - NO All referendums in the past 12 months have gone against Brussels.

Een Poolse europarlementariër oordeelt hard over Nederland en vindt de uitslag een beloning van degenen die het MH17-vliegtuig neerhaalden:

Twitter avatar JSaryuszWolski Jacek Saryusz-Wolski In Netherlands, anti-Europe and anti-Ukraine coalition, rewarding those who killed Dutch citizens, downing MH 17 https://t.co/xTDN1yuJTu

Right-wing nationalists and the Socialist Party (ex-communists) are leading the "No" campaign. https://t.co/f9AXAzECpI

— 0x34d4 (@11010011010100_) April 6, 2016

Kabinet moet verdrag 'heroverwegen'

Als de opkomst inderdaad boven de 30 procent uitkomt, wat Ipsos nu voorspelt, dan moet het kabinet zich opnieuw buigen over de wet die het verdrag met Oekraïne goedkeurde. Wat dat precies betekent is onduidelijk en kabinetsleden wilden hier afgelopen week ook niet op vooruitlopen.

Officieel moet dan een "verplichte heroverweging door de wetgever" plaatsvinden. Volgens de wet lijken daarin maar twee smaken: het kabinet trekt zijn voorstel in – en ratificeert in dit geval het verdrag met Oekraïne niet – of trekt zich niets van het referendum aan – en besluit dat het verdrag alsnog in werking treedt. Beide zuivere opties zijn voor het kabinet onwenselijk. Waarschijnlijker is dat er opnieuw onderhandeld zal worden: in het kabinet, de Tweede en Eerste Kamer en vooral in Brussel.

Het associatieverdrag is namelijk geen gewoon wetsvoorstel. Het is een verdrag met de 27 bondgenoten binnen de Europese Unie en met de Oekraïne. Een verdrag dat los van de uitslag gewoon zal blijven bestaan, maar als de huidige EU-voorzitter het niet ratificeert wel erg complex wordt.

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk De wet. Bij opkomst onder 30% geldt artikel 10 (samen met art 3) automatisch KB, boven 30% heroverweging, art 11. https://t.co/IITXQppBiM

Uitslagenkaart referendum

De uitslagen per gemeente stromen binnen, ook op onze site. Klik hier voor onze verkiezingskaart.

Update exitpoll: opkomst naar 32 procent

De opkomst zou hoger uitkomen dan eerst was voorspeld: onderzoeksbureau Ipsos voorspelt nu een opkomst van 32 procent. Dat zou betekenen dat het raadgevend referendum van vandaag rechtsgeldig is en dat het kabinet het verdrag met Oekraïne moet heroverwegen.

Ook voor de update van de exitpoll geldt een foutmarge van 3 procent, zo waarschuwt Ipsos.

Schiermonnikoog als eerste met uitslag

Schiermonnikoog leverde even na 21.00 uur als eerste gemeente de officiële uitslag. De opkomst was op het Waddeneiland 47,1 procent, met 47 procent voor en 50 procent tegen.

In de Gelderse gemeente Roozendaal, die als tweede de uitslag leverde, was een grote meerderheid (61,6 procent) voor. De opkomst in Roozendaal was 49 procent.

Pechtold: felicitatie aan Nee-kamp

D66-leider Alexander Pechtold, een groot voorstander van het verdrag, feliciteerde het 'Nee'-kamp met het feit dat de meerderheid van de kiezers overduidelijk tegen is. "Het is nu wachten of het een geldig referendum wordt. Ik had gehoopt dat ja en nee dichter bij elkaar zouden liggen."

Fractievoorzitter Gert-Jan Segers van de ChristenUnie vindt dat, ook als de 30 procent niet gehaald wordt, er naar de duidelijke 'Nee'-stem geluisterd moet worden:

"Ook al zou het 29% zijn, dan nog moet je heel goed luisteren naar al die mensen die tegen hebben gestemd. Maar we moeten ook goed luisteren naar al die mensen die bewust niet hebben gestemd."

PVV-leider Wilders twittert dat hij hoopt dat de opkomstdrempel van 30 procent alsnog wordt gehaald:

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Grote meerderheid stemmers is tegen, dat is geweldig. Ik hoop dat de opkomst nog de 30% zal halen! #spannend

Rotterdam blijft onder de 30 procent

In Rotterdam heeft woensdag 24,5 procent van de kiesgerechtigden de gang naar de stembus gemaakt. Dat blijkt uit de app van de gemeente, waarop het opkomstpercentage de hele dag live te volgen was. Het is daarmee de eerste van de vier grote steden waarvan bekend is hoeveel mensen kwamen stemmen.

De landelijke opkomst komt volgens de exitpoll van de NOS uit op zo'n 29 procent.

Baudet: dit valt niet te negeren

Thierry Baudet van het Forum voor Democratie, een van de meest prominente campaigners voor een 'Nee', zei in een eerste reactie tegen de NOS dat de democratie "een felicitatie verdient";

"We hebben hard gewerkt. 29 procent, het spant erom. Ook als het niet gehaald zou worden, wil ik wel de democratie feliciteren. Bij een volgend referendum, en dat komt er zeker, gaan we nog harder ons best doen om boven de 30% uit te komen. Ben ontzettend trots dat Nederlanders nee hebben gezegd tegen de Europese ideologie. Dit valt sowieso niet te negeren."

GeenPeil-voorman Jan Roos vindt het "hartstikke spannend":

"Het merendeel van de stemmers is tegen, dus we kunnen wel stellen dat Nederland tegen is, maar we hebben de 30 procent nog niet gehaald. We ebben met bijna een half miljoen mensen dit referendum mogelijk gemaakt, het wordt sowieso een feestje."

Exitpoll NOS: opkomst 29 procent, 64% tegen

De exitpoll van de NOS voorspelt een landelijke opkomst van 29 procent. Dat zou niet genoeg zijn om het referendum geldig te laten zijn. Maar de eerste prognose van de NOS op basis van onderzoek van Ipsos is met onzekerheid omgeven: de werkelijke opkomst kan nog 3 procent hoger of lager uitvallen, aldus de NOS.

Van de uitgebrachte stemmen is volgens het onderzoek 64 procent tegen en 36 procent voor het verdrag. Hierbij hanteert de NOS een foutmarge van 5 procent. Kortom, het gaat nog een spannende verkiezingsavond worden.

Ontspannen sfeertje bij GeenPeil

Het is altijd verleidelijk om op zo’n avond zoiets te schrijven als ‘de spanning hangt in de lucht’, maar als je goed kijkt dan lijkt dat gewoon niet te kloppen, schrijft onze verslaggever Thomas Rueb vanaf de GeenPeil-uitslagenavond in Amsterdam. De GeenStijlers en –peilers hangen aan de statafels van RVS en drinken bier uit aluminium flesjes. De grote namen van de site: Pritt. Van Rossem. Jan Roos. Ze ogen eerder geamuseerd over een op voorhand geslaagd sociaal experiment dan nerveus.

,,We kunnen toch niets doen”, zegt Bart Nijman, initiatiefnemer van GeenPeil. Op de website schrijft hij onder het pseudoniem Van Rossum. Hij hoeft geen peilingen te volgen, zegt hij. En hij heeft ,,als een huis” geslapen vannacht.

Nog tien minuten voor de exitpolls binnenkomen. Een paar belangrijke vrijwilligers worden een voor een op het podium geroepen. ,,En dit is Ivo, van de stroopwafels!” Applaus. ,,En als jullie een nieuwsbrief kregen, dan kwam die van Sebastian.” Applaus.

Dan is het weer stil. De sfeer is lacherig. ,,DJ, draaien die muziek!”

Foto ANP / Remko de Waal

Foto ANP / Remko de Waal

Om 21.00 uur de exitpoll: waar op te letten?

Zometeen om 21.00u publiceert de NOS een eerste exitpoll, een prognose van de uitslag. Dan weten we hoeveel mensen (in percentages) er ongeveer voor en tegen het verdrag van de EU met Oekraïne hebben gestemd. Belangrijker nog zal de prognose van de opkomst zijn: de uitslag is alleen rechtsgeldig als 30 procent van de stemgerechtigden naar de stembus is gegaan. De verwachting is dat dit net wel of niet gehaald gaat worden.

Als de opkomstdrempel wordt gehaald en een meerderheid 'nee' zegt, moet het kabinet de wet die het verdrag met Oekraïne heeft goedgekeurd heroverwegen. Wat het kabinet dan zal doen is nog niet precies duidelijk. Wel vinden de meeste partijen in de Tweede Kamer dat zo'n uitslag niet mag worden genegeerd.

Nog eens drie gemeenten passeren opkomstdrempel

Van twaalf gemeenten was bekend dat de kiesdrempel er is behaald; daar komen er nu nog vijf bij. In Katwijk waren rond 20.00 uur ongeveer een derde van alle mogelijke stemmen binnen. Eemnes en Noord-Beverland spreken van een opkomst van 37,71 procent en 30,8 procent. Bij Vlaardingen en Brielle is dat 30,84 procent en 36,90 procent.

'Rijen van 40 minuten in Oldenzaal'

In het gemeentehuis van Oldenzaal moeten kiezers volgens een verslaggever van EenVandaag vanavond zo’n veertig minuten wachten om hun stem te kunnen uitbrengen. De Twentse gemeente opende voor dit referendum slechts vijf stembureaus in plaats van de gebruikelijke zeventien. GeenPeil besloot daarop een rechtszaak aan te spannen, maar verloor die.

Twitter avatar RHvL88 René van Leeuwen De rij in het gemeentehuis van Oldenzaal #geenpeil https://t.co/dScDGdBNQj

Ook Den Haag richting de 30 procent

Na Utrecht gaat ook in Den Haag de opkomst richting de 30 procent. In de regeringsstad hebben een uur voor het sluiten van de stembussen 27,2 procent van de kiezers hun stem laten horen. In Dordrecht en Waddinxveen is de vereiste opkomstdrempel inmiddels behaald: daar gingen respectievelijk 30,27 procent en 31,37 procent van de kiezers al naar de stembus.

Utrecht dicht bij opkomstdrempel, Rotterdam nog niet

Met nog iets meer dan een uur te gaan stevent Utrecht af op de opkomstdrempel: om 19.45 uur had 27,1 procent van de kiezers daar zijn stem uitgebracht. In Rotterdam ligt dat percentage nog aanmerkelijk lager: bij de laatste peiling om 20.00 kwam de opkomst daar uit op 22,4 procent.

Twitter avatar rotterdam Rotterdam Opkomstpercentage #Rotterdam om 20:00 uur 22,4% https://t.co/T75OusNUOK #referendum

Van tien andere gemeenten is volgens persbureau ANP inmiddels bekend dat ze de opkomstdrempel van dertig procent hebben gehaald. Dat zijn:

  • Zeewolde: 30,09 procent
  • Amersfoort: 36,1 procent
  • Castricum: 30,17 procent
  • Blaricum: 32,37 procent
  • Westvoorne: 33,50 procent
  • Midden Delfland: 32,1 procent
  • Noordwijkerhout: 32,25 procent
  • Vlieland: 43 procent
  • Landsmeer: 30,72 procent (18.00 uur)
  • Schiermonnikoog: 33 procent (16.30 uur)

Opinie: De burger is los na dit referendum

Dit referendum is ráádgevend. Daarom had een Kamermeerderheid nooit vooraf in moeten stemmen met de uitslag. Dat degradeert Nederland tot ‘voorwaardelijke onderhandelingspartner’, betoogt historicus Jan Drentje donderdag in een opiniestuk in NRC Next:

Lees online alvast het stuk De burger is los na dit referendum, en dat is erg.

Krouwel: opkomstpercentage richting 42 procent

Politicoloog en directeur van Kieskompas.nl André Krouwel meldt in een gesprek met persbureau ANP dat er "in ieder geval bij politicologen consensus is dat de drempel van 30 procent wordt gehaald". Volgens hem kan het opkomstpercentage zelfs op 42 procent uitkomen.

Eerder liet opiniepeiler Maurice de Hond zich nog kritisch uit over Krouwel:

Twitter avatar mauricedehond Maurice de Hond Nu al duidelijk: Het demasque van @AndreKrouwel. Hoe durf je als wetenschapper dit over de opkomst te beweren. https://t.co/wPfNpHR0ib

Krouwel: "Ik zeg wat de respondenten zeggen. Ik heb hen drie keer gevraagd wat ze gaan doen en daar ga ik vanuit." De groei richting de 40 procent zou volgens de politicoloog moeten ontstaan doordat tussen 20.00 en 21.00 uur tactische stemmers zich richting de stembus begeven. De site Kieskompas.nl werd woensdag bijna een miljoen keer geraadpleegd.

Thierry Baudet heeft gestemd

Daar is 'ie dan: de stem van Thierry Baudet, een van de kopstukken van het nee-kamp. Even was de jurist spoorloos en kwam hij niet op een afgesproken tijdstip stemmen in de Haarlemmerstraat in Amsterdam. In de loop van de middag dook hij alsnog op: Baudet verklaarde plotseling onwel te zijn geworden. Hij bracht later op de dag alsnog zijn stem uit:

Twitter avatar fvdemocratie ForumvoorDemocratie Thierry Baudet alive and kicking, brengt late TEGEN-stem uit. Doe dat ook, je hebt nog precies 2 uur. #referendum https://t.co/VDbfCYbvwb

Opkomst Rotterdam om 19.00 uur: 19,9 procent

Het opkomstpercentage in Rotterdam lag om 19.00 uur vanavond op 19,9 procent. Dat heeft de gemeente bekendgemaakt. Vlieland lijkt een van de uitschieters van de dag te gaan worden: op het waddeneiland bedraagt het opkomstpercentage 43 procent. Daarin zijn ook de stemmen van vakantiegangers meegenomen die op Vlieland verblijven.

Stembussen in Cariben sluiten vannacht pas

Naast de 387 gemeenten op het Europese vasteland kunnen ook bewoners van de Caribische eilanden Bonaire, Saba en Sint Eustatius hun stem uitbrengen bij het Oekraïne-referendum. Vanwege het tijdsverschil sluiten de stembussen op de BES-eilanden zes uur later dan hier, om 3.00 uur in de nacht.

Hoeveel mensen er mogen stemmen op de drie eilanden in het Caribisch gebied is volgens persbureau ANP nog niet duidelijk. Bij de meest recente verkiezingen voor het Europees Parlement van 2014 waren dat er ongeveer 14.000. Pas op vrijdag, aan het einde van de middag, zijn alle stemmen op de eilanden geteld.

Twitter avatar arjan_deboer arjan de boer @rohy @2525 mijn stem op Bonaire kan de doorslag geven. Stembussen daar tot 3 uur vannacht NL tijd geopend.

Frans Timmermans stemt in Heerlen

Limburger Frans Timmermans, vicevoorzitter van de Europese Commissie, bracht aan het einde van de middag zijn stem uit in het stembureau in Huize Tobias in Heerlen en maakte daarbij een 'stemfie':

Foto ANP / Marcel van Hoorn

Foto ANP / Marcel van Hoorn

Opkomst Amsterdam blijft laag

De geschatte opkomst in Amsterdam tot nu toe blijft relatief laag: de gemeente meldde zojuist dat die om 17.45u op 13,7 procent lag. Ter vergelijking: twee jaar geleden bij de Europese parlementsverkiezingen lag de opkomst in Amsterdam om 18.00 uur op 19,8 procent.

In Rotterdam was de opkomst om 18.00 uur 17,2 procent. Twee jaar terug was de opkomst bij de Europese verkiezingen daar 19,3 procent. In Den Haag lag de geschatte opkomst om 18.00 uur op 20,4 procent.

De opkomst is vandaag van doorslaggevend belang bij het referendum over het associatieverdrag in Oekraïne: de uitslag is alleen rechtsgeldig als 30 procent van de stemgerechtigden naar de stembus is gegaan.

Volg op onze interactieve kaart wat er nu bekend is over de opkomst:

Kijken: de Pianoman was in Nederland en hoopt op een ja

De Oekraïense pianist Markijan Matsech speelde de afgelopen weken op Nederlandse stations voor een ja-stem voor het EU-verdrag met Oekraïne. Onze verslaggever Mirjam Remie zocht hem op. Matsech wilde graag naar Nederland voor het referendum. Zijn moeder woont hier, hij nam deel aan de protesten op het Maidanplan in Kiev, waarna hij de Pianoman werd genoemd:

„Het associatieverdrag is belangrijk voor ons land, en voor mij persoonlijk. Het is de volgende stap in de revolutie. Dit is waarom zo veel mensen zijn doodgegaan. Waarom we in oorlog zijn met Rusland. We hebben er veel voor opgeofferd.”

Elze van Driel maakte onderstaande reportage over Matsech voor NRC:

Markiyan speelt piano voor het ja-kamp from nrc.nl on Vimeo.

Politicoloog voorspelt opkomst van 35 procent

Martin Rosema, politicoloog van de Universiteit Twente, bestudeerde de tussentijdse opkomstpercentages in 21 (grotere) gemeenten om 13.00 uur vanmiddag. Op basis daarvan voorspelt hij dat de landelijke opkomst uiteindelijk op 35 procent zal uitkomen (waarmee dus de opkomstdrempel van 30 procent zou worden gehaald en de uitslag van het referendum geldig is):

Twitter avatar martinrosema Martin Rosema Mijn verwachting o.b.v. tussenstanden in 21 gemeenten om gemiddeld 13.00 uur: opkomst referendum wordt ongeveer 35%. https://t.co/ivEC9WLQSG

We belden Rosema op voor een toelichting op zijn onderzoek. Hij zegt dat hij de gemeenten enigszins willekeurig heeft geselecteerd, maar wel gelet heeft op regionale spreiding door het land. Op basis van onderzoeksgegevens van Maurice de Hond over op welk moment van de dag kiezers normaal op een verkiezingsdag stemmen, heeft hij de opkomstpercentages van 13.00 uur doorgetrokken naar 21.00 uur vanavond (als de stembussen sluiten). Van die percentages heeft hij een gemiddelde genomen, waarmee hij uitkomt op 35 procent, ruim boven de opkomstdrempel dus.

Rosema erkent dat er "haken en ogen" aan zijn voorspelling zitten. Zo kan het bijvoorbeeld zo zijn dat mensen op deze referendumdag eerder of later naar de stembus gaan. "Dit is absoluut niet wetenschappelijk verantwoord. Maar het is wel het beste wat ik nu kan voorspellen."

Geen spoor van 'Nee'-prominent Thierry

Waar Jan Roos van de GeenPeil-campagne al in de ochtend zijn stem uitbracht, is een van de andere prominente pleitbezorgers van 'Nee' nog nergens te bekennen. De jurist had volgens ANP aangekondigd om tegen 12.00 uur te gaan stemmen in de Haarlemmerstraat in Amsterdam, maar vooralsnog is hij niet komen opdagen.

Twitter avatar XandervdWulp Xander van der Wulp Mocht iemand hem missen: @thierrybaudet heeft sinds 12u cameraploeg laten wachten bij stembureau. Kwam niet opdagen en was onbereikbaar.

Op Twitter ontstond daarop de hashtag #waaristhierry:

Twitter avatar BoelensL Leon Boelens Thierry had er geen gin meer in #waaristhierry https://t.co/B1yAg0droX

Twitter avatar mvanhulten Michiel van Hulten "Ik ben aan het stemmen". #waaristhierry https://t.co/vKYObTSLWx

Rond 17.00 kwam er alsnog een teken van leven en liet Baudet aan RTL Nieuws weten dat hij ’s nachts ziek was geworden:

“Ik werd onwel, misschien een combinatie met de ontlading. Inmiddels ben ik weer op de been en heb ik gestemd.”

Twitter avatar LavieJanRoos Jan Roos Zojuist vernomen dat @thierrybaudet nog leeft.

Stand van zaken opkomst: wordt de 30 procent gehaald?

Nieuwe opkomstcijfers uit Rotterdam en Utrecht: in Rotterdam had om 16.00 uur 13,8 procent van de stemgerechtigden gestemd, in Utrecht lag dat percentage op hetzelfde tijdstip op 14,6 procent.

Den Haag meldde voor 16.00 uur een opkomstpercentage van 15,7 procent:

Twitter avatar Newsroom070 Newsroom Den Haag Tussentijds opkomstpercentage referendum om 16.00 uur in gemeente Den Haag: 15,7 procent. https://t.co/1YTVBh3Dwy

Bij de Europese verkiezingen in 2014 was om 16.00 uur 18 procent van de kiesgerechtigden gaan stemmen. In totaal kwam toen 34,6 procent opdagen.

De opkomst zal vandaag van doorslaggevend belang zijn bij het referendum: de uitslag is alleen rechtsgeldig als 30 procent van de stemgerechtigden naar de stembus is gegaan. Hieronder een overzicht van de stand van zaken van de opkomst tot nu toe per gemeente:

Vlieland haalt als eerste opkomstdrempel

Vlieland heeft als eerste Nederlandse gemeente de opkomstdrempel van 30 procent gehaald. Op het Friese eiland – waar krap 1.100 mensen wonen – hebben volgens persbureau ANP 35 procent van de kiezers al hun stem uitgebracht. Vlieland wint daarmee van Schiermonnikoog, waar de opkomst rond 15.00 uur 29,6 procent was.

Het opkomstpercentage op de eilanden kwam in het verleden wel eens boven de 100 procent uit omdat vakantiegangers daar hun stem uitbrachten.

Opkomst Groningen loopt flink achter op 2005

In de gemeente Groningen is een derde tussenstand berekend: om 14.00 uur had 11,8 procent van de kiezers zijn stem uitgebracht. De gemeente vergelijkt die met de tussentijdse opkomst van het referendum over de Europese grondwet in 2005, toen om 14.00 ongeveer 27 procent van de stemgerechtigden het rode potloot al ter hand hadden genomen. De uiteindelijke opkomst was toen 62,1 procent; de opkomstdrempel vandaag is 30 procent.

In Den Haag had om 14.00 uur 12,3 procent van de stemgerechtigden gestemd, meldt de gemeente:

Twitter avatar GemeenteDenHaag Gemeente Den Haag Tussentijds opkomstpercentage referendum om 14 uur in gemeente Den Haag: 12,4 %. Meer info over het referendum: https://t.co/hakHtC3BUa

Rotterdam geeft opkomst live door: 12,3 procent

Rotterdam meldt dat de opkomst om 15.00 uur 12,3 procent was. Om 14.00 uur was de opkomst 10,7 procent. Bij de Europese parlementsverkiezingen twee jaar geleden lag dat percentage op datzelfde tijdstip iets meer dan een procentpunt hoger op 11,8 procent. Uiteindelijk ging toen 28,2 procent van de stemgerechtigden stemmen. Vandaag is een opkomst van 30 procent nodig om dit raadgevend referendum geldig te laten zijn.

Rotterdam heeft vandaag een proef gedaan met een speciale app die live de opkomstcijfers van alle stembureaus in de stad kan doorgeven. Niet alleen voor de stad als geheel, maar ook per gebied. Op de vraag in hoeverre dit het stemgedrag kan beïnvloeden is de gemeente tegenover persbureau ANP duidelijk: het is niet aan de gemeente om te bepalen wat mensen met die informatie doen.

Welk rondje moet ik hebben?

Op het stembiljet staan zeker voor ja-stemmers wel érg veel rondjes om in te kleuren. Econoom en journalist Mathijs Bouman kwam er niet uit en kleurde de letter 'o' in, een knipoog naar de oproep van de SP van dinsdag. Volgens Kamerlid Ronald de Raak was het stembiljet voor het referendum namelijk veel te onduidelijk.

In het kleinste stembureau van Nederland is het rustig

Net als bij veel andere verkiezingen staat het kleinste stembureau van Nederland ook vandaag weer in het Gelderse Marle. In de woonkamer van Wim en Elly Westhoff – waar persbureau ANP op bezoek is – waren vanmiddag nog maar tien mensen geweest, omgerekend een opkomst van 20 procent.

Foto Bas Czerwinski / ANP

Het kleinste stembureau in Marle, Gelderland. Foto Bas Czerwinski / ANP

Bij voorgaande verkiezingen kwam de opkomst in het bureautje vaak boven de 100 procent uit, omdat ook mensen uit andere plaatsen er kwamen stemmen. Maar bij de verkiezing van woensdag gaat dat niet lukken, denkt Wim Westhoff:

“Ik verwacht 50 tot 60 procent. Zo af en toe komt iemand binnen. Het is niet druk, maar we redden het uitstekend, we hoeven ons niet te vervelen. Met de koffie kwamen een paar mensen extra langs.”

Het huis van Wim en Elly Westhoff is sinds 1948 een stembureau. Het dorp Marle valt onder de gemeente Olst-Wijhe, vlak boven Deventer.

'Lang niet zeker of opkomstdrempel wordt gehaald'

Ongeveer halverwege de dag is het volgens opiniepeiler Maurice de Hond allerminst zeker dat de opkomstdrempel van 30 procent wordt gehaald. Rond 13.00 uur was de opkomst in de vier grote steden ongeveer 7 procent, terwijl dat tijdens de Europese verkiezingen van 2014 – volgens hem het beste vergelijkingsmateriaal - pakweg 10 procent was.

Als de opkomst zich zo blijft ontwikkelen, dan gaat de opkomst volgens De Hond 9 procentpunt lager uitvallen dan twee jaar geleden. Toen kwam 37 procent van de stemmers opdagen.

Twitter avatar mauricedehond Maurice de Hond Om 13u 4 grote steden 7%. Was bij EP2014 10%. Normaal is nu 1/3e opgekomen. Dat wijst op ongeveer 9% minder dan EP2014 van 37% #referendum.

Twitter avatar mauricedehond Maurice de Hond Als om 16u de 4 grote gemeenten niet op 13% staan dan heel kleine kans dat landelijk de 30% wordt overschreden #referendum

Eerder wel veel lokale referenda

Het is de tweede keer dat Nederland een referendum houdt, na dat over de Europese grondwet in 2005 (een referendum in 1805 ten tijde van de Bataafse Republiek niet meegerekend). Wel werden er in 110 jaar tijd 197 lokale referenda georganiseerd.

Koen van der Krieken van de Universiteit van Tilburg inventariseerde dat in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken. Van der Krieken:

"Veel referenda zijn protestreferenda. Als er onvrede is over het gemeentebestuur, gaat een referendum vaak over meer dan alleen het onderwerp dat voorligt.”

Gewogen was de gemiddelde opkomst bij die referenda 41 procent. 28 keer werd een raadgevend referendum georganiseerd. Als de opkomstdrempel werd gehaald, volgde de gemeente het advies altijd op.

Stembiljet: wat mag wel en wat mag niet?

Op het stembiljet die kiezers woensdag invullen staan twee vakjes: voor en tegen. Wie blanco wil stemmen, hoeft niets in te vullen. Gemakkelijk, zou je zeggen, maar volgens de SP is niets minder waar. De partij is bang dat stemgerechtigden niet een van de rondjes rood kleuren, maar het bijbehorende vakje. En in zo’n geval is een stem ongeldig.

Bron Kieskompas

Het scenario waar SP-Kamerlid Ronald van Raak voor vreest. Deze stem is ongeldig. Bron Kiesraad

Van Raak eiste dinsdag meteen een spoeddebat. Volgens hem heeft het kabinet het stembiljet bewust ingewikkeld gemaakt. Dat debat kwam er uiteindelijk niet, omdat Van Raak te weinig steun kreeg. D66-leider Alexander Pechtold vroeg zich vervolgens grappend af waarom er alleen met rood kan worden gestemd, en niet met groen.

Maar: wat mag nu eigenlijk wel en wat niet? De Kiesraad stelde een handleiding op, met 16 verschillende scenario’s. Zo is een stembiljet met een smiley erop geldig, mits één van beide rondjes is ingekleurd. En je ingevulde stembiljet van een statement voorzien, mag ook. Althans, zolang uit die uitspraak maar niet is op te maken van wie de stem is.

Bron Kiesraad

Deze stem is geldig, want door de smiley is de identiteit van de stemmer niet te achterhalen. Bron Kiesraad

De tekst “stem van de heer Jansen” is daarentegen verboden, omdat het biljet dan niet langer anoniem is. En hoe zit het met “groeten van de buurman van de voorzitter”? Dat is dan weer afhankelijk van hoeveel buurmannen de voorzitter van het stembureau heeft.

Bron Kiesraad

Dit is volgens de Kiesraad een twijfelgeval. Bron Kiesraad

Amsterdam op 6,5 procent, Rotterdam 9 procent

De gemeente Amsterdam heeft een eerste schatting van de opkomst gemeld: tot even voor 13.00 uur was 6,5 procent van de stemgerechtigden naar de stembus gegaan. Bij de Europese verkiezingen van 2014 was dit om 13.00 uur 8,7 procent. Uiteindelijk ging toen 35,7 procent van de stemgerechtigden stemmen. Vandaag is een opkomst van 30 procent nodig om dit raadgevend referendum geldig te laten zijn.

In Rotterdam was de opkomst om 13.00 uur 9 procent.

Geschatte opkomst Utrecht: 7,5 procent

Utrecht, een van de vier grote steden, heeft zojuist voor het eerst een geschat opkomstpercentage gemeld: om 11.30 uur had naar schatting 7,5 procent van de stemgerechtigden hun stem uitgebracht. In Rotterdam was de geschatte opkomst om 12.00 uur 7,4 procent. In Den Haag was op dat tijdstip 8,7 procent:

Twitter avatar GemeenteDenHaag Gemeente Den Haag Tussentijds opkomstpercentage referendum om 12 uur in gemeente Den Haag: 8,7 %. Meer info over het referendum: https://t.co/hakHtC3BUa

Amsterdam maakt om 13.00 uur een eerste tussenstand bekend.

De opkomst zal vandaag van doorslaggevend belang zijn bij het referendum: de uitslag van is alleen rechtsgeldig als 30 procent van de stemgerechtigden naar de stembus is gegaan. Maar doordat een landelijke prognose ontbreekt, zal het heel lastig worden om een beeld van de opkomst te krijgen, legde opiniepeiler Maurice de Hond eerder in dit liveblog uit.

Het gaat regenen, maar heeft dat invloed?

Wie zich bij zijn gang naar de stembus laat tegenhouden door slecht weer doet er goed aan zo vroeg mogelijk te stemmen. In de ochtend en vroege middag is het op veel plaatsen namelijk nog relatief zonnig, maar in de loop van de dag trekken er vanuit het westen buien het land over. De wind neemt dan ook toe tot vrij krachtig in het binnenland en zelfs hard aan zee, voorspelt weerinstituut KNMI woensdag. In de avond is er op sommige plaatsen kans op onweer.

Toch is de invloed van het weer niet zo groot als soms wordt gedacht, zo onderzochten drie sociologen van de Nijmeegse Radboud Universiteit in 2011. Na het bekijken van de weersomstandigheden tijdens de Tweede Kamerverkiezingen tussen 1971 en 2010 kwamen zij tot de conclusie: regen of zon, het maakt hoogstens 1 tot 2 procent uit.

Jan Roos stemt tijdens 'feest van democratie'

Jan Roos, het gezicht van de GeenPeil-campagne, bracht vanochtend zijn stem uit in het Noord-Hollandse Bergen. Hij sprak tegenover persbureau ANP van een "feest van de democratie" en riep de Nederlandse bevolking nogmaals op te gaan stemmen. Hij hoopt dat de opkomst boven de dertig procent ligt, want alleen dan is de uitslag geldig. Lukt dat niet, dan is dat volgens Roos erg "verdrietig". Hij hoopt dat het kabinet luistert naar de bevolking. Zijn verwachting is dat uiteindelijk het Nee-kamp wint.

Foto ANP / Koen van Weel

Foto ANP / Koen van Weel

Wat stem jij? In Roelofarendsveen weten ze het nog niet

Ja of nee? Wel gaan of niet gaan? Kiezers in Roelofarendsveen twijfelen nog. “Je hoort zoveel de mening van mensen door wat ze zeggen, terwijl ik nog gewoon probeer uit te vissen waar het over gaat.” Lees interviewtjes met zes stemgerechtigden.

Video: waar ligt Oekraïne eigenlijk?

Hoe hoog de actuele opkomst is in de stad Groningen moet nog duidelijk worden. Om even voor 9.00 uur had – volgens de peilingen althans – ongeveer 1,8 procent van de kiezers zijn stem uit gebracht over het associatieverdrag met Oekraïne. Maar waar ligt Oekraïne eigenlijk? Dagblad van het Noorden ging met een camera de straat op en vroeg Groningers het land aan te wijzen op een landkaart zonder namen. Dat blijkt soms nog best lastig.

Opkomst: nieuwe tussenstanden

Een update over de opkomst: in Den Haag, een van de vier grote steden, had om 10.00 uur 4,6 procent van de kiesgerechtigden de gang naar de stembus gemaakt. In Breda had op datzelfde tijdstip 4 procent gestemd. In Tilburg lag het percentage rond doe tijd op 3,47 procent. In Heerenveen en Bergen op Zoom had om 10.00 uur ruim 5 procent van de stemgerechtigden gestemd. In Rotterdam lag het percentage om 11.00 uur boven de 5 procent:

Twitter avatar rotterdam Rotterdam Opkomstpercentage #Rotterdam om 11:00 uur 5,4 %. https://t.co/7tFcuNiBrL #referendum

De opkomst zal vandaag van doorslaggevend belang zijn bij het referendum: de uitslag van is alleen rechtsgeldig als 30 procent van de stemgerechtigden naar de stembus is gegaan. Maar doordat een landelijke prognose ontbreekt, zal het heel lastig worden om een beeld van de opkomst te krijgen, legde opiniepeiler Maurice de Hond eerder in dit liveblog uit.

Anders dan bij reguliere verkiezingen is vandaag dat sommige voorstanders van het associatieverdrag die geen liefhebber van dit referendum zijn tot op het laatste moment wachten met stemmen en dit alleen doen als de opkomstdrempel al gehaald lijkt te worden. Hoogleraar wetenschapscommunicatie Ionica Smeets heeft daar een theorie over:

Twitter avatar ionicasmeets Ionica Smeets Als nee-stemmers slim zijn, dan wachten ze tot laatste moment met stemmen, zodat twijfelende ja-stemmers denken dat opkomst laag blijft.

Rutte: ga stemmen en stem voor

Premier Rutte heeft zojuist zijn stem uitgebracht op een voormalige basisschool in Den Haag. De premier heeft zeker voor gestemd: het kabinet probeerde de afgelopen weken uit alle macht de voordelen van het verdrag met Oekraïne voor het voetlicht te brengen. Bij het stemlokaal zei hij tegen aanwezige journalisten:

"We moeten Oekraïne helpen met de opbouw van de rechtsstaat, de democratie. De joodse minderheid en de gay community een extra steun in de rug geven. Dus ik roep heel Nederland op: ga stemmen en stem voor."

Twitter avatar sanderknura sanderknura Rutte heeft zojuist gestemd in den haag #referendum # https://t.co/6MeHOVmDTD

Als Nederland vandaag 'nee' stemt, zit de premier in een lastig parket. Zo weet hij in zo'n geval niet precies waarover hij binnen de EU opnieuw zou moeten onderhandelen. Bij het referendum wordt namelijk geen uitspraak gedaan over wát mensen onwenselijk vinden aan het verdrag. Rutte wilde vorige week niet op de uitslag vooruitlopen. „Als ik daar nu al iets over ga zeggen ben ik in strijd met de wet, dat vind ik niet zuiver”, zei Rutte woensdag in Nieuwsuur.

Foto ANP / Bart Maat

Foto ANP / Bart Maat

De eerste opkomstcijfers en hun betekenis

De opkomst zal vandaag van doorslaggevend belang zijn bij het referendum: de uitslag is alleen rechtsgeldig als 30 procent van de stemgerechtigden naar de stembus is gegaan. Volgens peiler Maurice de Hond is op basis van de opkomstcijfers die de grote steden in de loop van de dag bekend maken een behoorlijke inschatting te maken van wat de uiteindelijke opkomst zal zijn. "De grote steden geven gemiddeld een redelijk beeld. Het beste is om deze te vergelijken met de Europese parlementsverkiezingen in 2014", zegt De Hond, die zelf vandaag geen opkomstmeting doet. De opkomst was in 2014 bedroeg 37 procent, in de vier grote steden lag deze iets lager, 34,5 procent.

De cruciale opkomstgrens van vandaag is dus 30 procent. "Het is net als met schaatsen, je kunt kijken of rondetijden voor of achterlopen bij de Europese verkiezingen." Wat echt anders is dan bij reguliere verkiezingen is dat sommige voorstanders van het associatieverdrag die geen liefhebber van dit referendum zijn tot op het laatste moment wachten met stemmen en dit alleen doen als de opkomstdrempel al gehaald lijkt te worden. Er ontstaat dan mogelijk een opkomstpiek in de laatste uren, aldus De Hond:

"Hoe meer gemeenten je in de loop van de dag kunt vergelijken met 2014, hoe beter. Het blijft natuurlijk een indicatie waar, zeker als de opkomst lijkt te schommelen rond die 30 procent, geen conclusies aan verbonden kunnen worden."

Rotterdam gaf zojuist een eerste opkomstcijfer:

Twitter avatar rotterdam Rotterdam Opkomstpercentage #Rotterdam om 09:00 uur 1,9 % https://t.co/7tFcuNiBrL #referendum

In plaatsen als Maastricht (2,14 procent), Groningen (1,8 procent), Enschede (1,8 procent), Emmen (2,6 procent) en Sittard-Geleen (2,3 procent) was de opkomst rond die tijd vergelijkbaar met die in Rotterdam, meldt persbureau ANP.

Kiezers en hun rode potlood

Foto Bas Czerwinski / ANP

Reizigers in de rij voor het stemlokaal op Utrecht Centraal. Foto Bas Czerwinski / ANP

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Alexander Pechtold brengt zijn stem uit. Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Foto Bart Maat / ANP

Actrice Victoria Koblenko, geboren in Oekraïne, is een uitgesproken voorstander. Foto Bart Maat / ANP


'Nederland kan soevereiniteit terugwinnen'

Ook Geert Wilders heeft inmiddels, onder ruime belangstelling van de media, zijn stem uitgebracht.

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders Gestemd! TEGEN! Vandaag kan NL een stuk soevereiniteit terugwinnen van de Brusselse en Haagse elite. #stemtegen https://t.co/n0quN4WrLE

SP-leider Roemers legt in een column uit waarom ook hij tegen is.

Twitter avatar emileroemer Emile Roemer Ik help Oekraïne graag, maar niet door miljarden naar oligarchen te sturen. Dus zeg ik NEE tegen het verdrag. U ook? https://t.co/TLbTunMyN7

Het dubbele dilemma van dit referendum

De vraag is niet alleen wat de uitslag is, maar ook hoe de opkomst uitpakt, schrijft Mark Kranenburg. En de politiek moet er ook nog iets mee.

"Voor of tegen stemmen. Wel of niet gaan. Dat is de dubbele keuze van vandaag voor 12.838.934 stemgerechtigde Nederlanders."

Bij twijfel: onze Referendumwijzer

Referendumwijzer

Deze referendumwijzer helpt je besluiten of en hoe te gaan stemmen.

Kies een van de antwoorden

Bescheiden kijkerspubliek voor referendumdebat

Het televisiedebat over het referendum, dinsdagavond op NPO2, is buiten de top tien van best bekeken programma's gevallen. Uit de kijkcijfers blijkt dat 656.000 mensen de uitzending hebben gezien. Daarmee is het net iets beter bekeken dan Met het Mes op Tafel en iets minder goed dan de nabeschouwing van de Champions League-wedstrijd Barcelona - Atletico Madrid.

Plasterk in het stembureau

Minister Plasterk van Binnenlandse Zaken legt vanuit een stembureau in Amsterdam het een en ander uit:

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk "U stemt door het rood maken van één wit stipje." https://t.co/2YcVbJdPOG

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk Als je blanco stemt draag je bij aan het halen van de opkomstdrempel, maar of het ja of nee wordt laat je dan aan de andere kiezers.

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk Als de opkomstdrempel niet gehaald wordt, of als er een geldig 'ja' uitkomt, wordt, volgens de wet, het akkoord automatisch definitief.

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk Bij eventuele heroverweging na geldige nee-uitslag heeft parlement laatste woord, net zoals bij elke wet.

'Het loopt niet storm'

Carolien Roelants, Midden-Oostencolumnist van NRC, zit als vierde lid op het stembureau:

Het loopt voorlopig niet storm in het stembureau

— carolien roelants (@roelants_c) April 6, 2016

De stemfie is terug

Het wordt langzaamaan een traditie. De eerste stemfies stromen binnen:


De eerste politici zijn wakker

Geert Wilders is, zoals bekend, tegen:

Ga allemaal stemmen vandaag! En stem tegen! #stemtegen pic.twitter.com/I6rfeqawjZ

— Geert Wilders (@geertwilderspvv) April 6, 2016

Minister Dijsselbloem brengt zijn stem uit in Wageningen.

Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Jeroen Dijsselbloem. Foto Robin van Lonkhuijsen / ANP

Alexander Pechtold was net iets langzamer dan de minister van Financiën:

Twitter avatar APechtold Alexander Pechtold Bijna 7.30, ik ga vroeg stemmen. Laten we zorgen voor goede opkomst! #D66isvoor

Minister Plasterk van Binnenlandse zaken roept kiezers op in ieder geval een stem uit te brengen:

Twitter avatar RPlasterk Ronald Plasterk Ik hoop dat u gaat stemmen. Voor of tegen: het is uw recht mee te doen, ik zou het gebruiken.

Binnenlandse Zaken: ga stemmen

Twitter avatar Oekraine6april Referendum 6 april De stembureaus zijn open. Maak gebruik van uw democratische recht en ga stemmen! #Oekraine6april https://t.co/eHS64oBhI2

Stembussen geopend

De stembussen zijn zojuist om 7.30 uur geopend: Nederland mag vandaag naar de stembus voor een raadgevend referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne, een verdrag dat leidt tot nauwere samenwerking met het Oost-Europese land.

Bij een opkomst lager dan 30 procent is de uitslag niet geldig. Concreet: minstens 3.851.681 miljoen mensen moeten hun stem uitbrengen om de volksraadpleging rechtskracht te geven. Vanwege deze bepaling kan het een overweging zijn bewust niet te gaan stemmen om de opkomst onder de 30 procent te houden en zo het referendum te torpederen.

Het is juist deze opkomstfactor die ertoe leidt dat vanavond om 21.00 uur, na het sluiten van de stembureaus mogelijk niet direct volledige duidelijkheid over de uitslag kan worden gegeven. Lees in dit voorstuk meer over wat hoe de verkiezingsdag vandaag gaat lopen.