Hoe hard gaat Rutte het spel in Brussel spelen?

Gevolgen Associatieverdrag Na het 'nee' kan het kabinet vragen om bepalingen in het politieke deel van het verdrag met Oekraïne niet op Nederland van toepassing te verklaren.

Illustratie Tjarko van der Pol

Kan Nederland nog onder het EU-associatieverdrag met Oekraïne uit nu het volk woensdag ‘nee’ heeft gezegd? Het lijkt zo simpel. Zonder Nederlandse goedkeuring kan dat verdrag namelijk niet helemaal definitief in werking treden. Maar belangrijke economische delen zijn sinds 1 januari al voorlopig van kracht en dat willen de andere EU-landen graag zo houden. Die handelsdelen gelden ook voor Nederland.

Wat moet er dan gebeuren? Deels hangt dat af van de vraag hoe hard Nederland het spel in Brussel wenst te spelen. Een situatie als deze is nog nooit voorgekomen. Dat leidt tot onzekerheid, maar biedt natuurlijk ook kansen. Volgens Peter Van Elsuwege, Europa-expert van de Universiteit Gent, zijn er grofweg drie mogelijkheden.

Als Nederland het ‘nee’ in Brussel niet al te fanatiek wil uitventen dan zou er aan het associatieverdrag een verklaring kunnen worden toegevoegd waarin staat dat Nederland het verdrag niet als opstap ziet naar EU-lidmaatschap voor Oekraïne. Het is natuurlijk de vraag of dit voldoende recht doet aan het ‘nee’ tijdens het referendum.

Uitzonderingen voor Nederland

De tweede optie, als Nederland het ‘nee’ zwaarder zou laten wegen, is dat meerdere onderdelen van het politieke, dus niet-handelsdeel van het verdrag op Nederland niet van toepassing zijn. „Dan gaat het om die bepalingen in het verdrag die tot de exclusieve bevoegdheid van de lidstaten behoren”, zegt Van Elsuwege. Hij noemt artikel 18, waarin staat dat lidstaten hun nationale regeling voor toelating van Oekraïeners op hun arbeidsmarkt niet verder mogen aanscherpen.

Dit valt niet te negeren, het is sowieso het begin van een discussie over een andere Europese Unie Thierry Baudet, initiatiefnemer referendum

Een ander voorbeeld is artikel 13 over terreurbestrijding. Bij overleg tussen EU-landen en Oekraïne over maatregelen om terrorisme aan te pakken zou Nederland dan kunnen ontbreken. Het is dus ook de vraag in hoeverre Nederland dit soort uitzonderingen zelf wel wil. Tijdens de campagne in de aanloop naar het referendum werd vooral het militaire overleg tussen de EU en Oekraïne over „specifieke gebieden en kwesties”, zoals het verdrag dat formuleert, regelmatig als bezwaarlijk genoemd. Het lijkt onwaarschijnlijk dat Nederland daar uiteindelijk onderuit zal kunnen, aangezien dit overleg zich niet zozeer afspeelt tussen afzonderlijke lidstaten en Oekraïne, maar op het niveau van de gezamenlijke EU-landen in het kader van het Gemeenschappelijk Buitenlands en Veiligheidsbeleid.

De derde optie is de meest radicale. Die houdt in dat Nederland eist dat met Oekraïne wordt heronderhandeld over het hele verdrag. Nederland zou dan moeten aangeven met welke delen het niet kan leven. Dat de overige 27 EU-landen en Oekraïne hiermee instemmen lijkt onwaarschijnlijk, aangezien zij allemaal al akkoord zijn met het verdrag. „Nederland zou zichzelf daarmee binnen de EU behoorlijk onmogelijk maken”, aldus Van Elsuwege.

Duidelijk ‘nee’ ook voordeel

Het feit dat de tegen-stemmers overtuigend hebben gewonnen, maakt het voor Nederland wel makkelijker om in Brussel eisen te stellen, zegt Adriaan Schout, hoofd EU-studies van Instituut Clingendael. Hij denkt dat er wellicht ook een mogelijkheid is om het associatieverdrag op te splitsen. Aan het handelsdeel zou Nederland dan gebonden blijven, maar aan het deel over de nauwe politieke associatie met Oekraïne niet. „Dan krijg je wel Polen, de Baltische staten én Oekraïne tegenover je, want die moeten instemmen met zo’n splitsing. De Polen, de Balten, maar ook het Verenigd Koninkrijk en Zweden, willen Oekraïne juist wel perspectief op EU-lidmaatschap bieden. Aan de andere kant heeft Nederland ook wel wat te eisen, want zonder Nederlandse goedkeuring kan het huidige associatieverdrag uiteindelijk niet van kracht blijven”, aldus Schout.

Door het ‘nee’ van 2,6 miljoen Nederlanders belandt de Europese Unie dus in onbekende wateren. Dit zet de relatie tussen Nederland en Brussel flink onder druk. Precies zoals de bedenkers van het referendum, van het Burgercomité EU, het hebben gewenst. Zij streven de val van de Europese Unie na, of een Nederlandse uittreding, en zeggen alle middelen aan te grijpen om de band tussen Nederland en Brussel te belasten.