Euro’s uit helikopter: het klinkt vooral leuk

Vijf vragen over Helikoptergeld Het lukt centrale banken maar niet om de inflatie aan te jagen. Moeten ze iedere burger dan maar geld gaan geven?

Foto Istock

Een ronkend geluid klinkt boven de stad. Een politiehelikopter? Nee, een met eurotekens erop, van de Europese Centrale Bank (ECB). Hij komt pakketten met geld uitstrooien, 1.000 euro voor iedereen.

‘Helikoptergeld’ is een term die tot de verbeelding spreekt, zeker in vergelijking met abstract monetair jargon als ‘kwantitatieve verruiming’. Helikoptergeld is nieuw gecreëerd geld door centrale banken die dat aan burgers geven. De hoofdeconoom van de ECB, Peter Praet, zei deze maand: „Alle centrale banken kunnen dit doen. Je kunt geld in omloop brengen en het onder mensen verdelen.”

Centrale banken in Europa, de Verenigde Staten en Japan slagen er maar niet in de inflatie op het gewenste niveau van 2 procent te krijgen, ondanks de extreem lage rentes die ze hanteren en ondanks de massale opkoop van obligaties. De inflatie blijft rond de nul en de economische groei valt tegen. Nu komen, als radicaal alternatief, de helikopters in beeld.

1 Waar komt de term helikoptergeld vandaan?

Als eerste gebruikte de Amerikaanse econoom Milton Friedman de helikopter als metafoor in 1969. De autoriteiten, stelde hij, kunnen altijd de geldpers aanzetten en het geld ‘uitstrooien’ onder de bevolking. Dan krijg je meer consumentenbestedingen en hogere prijzen. In 2002 suggereerde Ben Bernanke, de latere president van de Amerikaanse Federal Reserve, het middel voor Japan. Daar was de inflatie negatief. Het leverde Bernanke de bijnaam ‘Helicopter Ben’ op.

De recente discussie over helikoptergeld begon zo’n drie jaar geleden. Academici in de VS en Europa pikten de ideeën van Friedman en Bernanke opnieuw op. De laatste tijd discussiëren ook centrale bankiers mee.

2 Hoe functioneert helikoptergeld precies?

Er doen verschillende varianten van helikoptergeld de ronde. De meest simpele is: de centrale bank stort geld op bankrekeningen van burgers (bijvoorbeeld: alle volwassenen). Deze methode omzeilt, althans grotendeels, de overheid, hoewel de centrale bank misschien wel een beroep moet doen op de staat voor het verkrijgen van (bank)gegevens van burgers.

Een andere route loopt via de staat. Ber-nanke stelde een grote belastingverlaging voor, gefinancierd met nieuwe staatsleningen die meteen door de centrale bank worden opgekocht. De centrale bank kan de overheidsschuld direct kwijtschelden.

Dit doet denken aan wat centrale banken nu al doen: het grootscheeps aankopen van staatsleningen (‘kwantitatieve verruiming’). Maar er zijn wel verschillen. Het doel van de huidige opkoopprogramma’s is niet het verlagen van de belastingen, maar het drukken van de langetermijnrentes op de kapitaalmarkten. De lagere leenkosten moeten de inflatie aanjagen. En staatsleningen worden (nog) niet kwijtgescholden.

De Duitse conservatieve econoom Hans-Werner Sinn vindt het desondanks één pot nat. Door de lagere leenkosten die overheden nu al krijgen, kunnen ze uitgaven doen of belastingen verlagen. „Het zo ontstane geld is al helikoptergeld”, concludeert hij in de Frankfurter Allgemeine.

3 Wat zeggen de voorstanders van helikoptergeld?

De simpele variant van helikoptergeld, het direct overmaken door de centrale bank van geld aan burgers, doet iets waarin het huidige monetaire beleid niet echt slaagt: geld in de ‘echte’ economie laten komen. Nu nog blijft veel van de ECB-miljarden hangen in de financiële markten.

Meer euro’s in de portemonnees creëren „altijd extra vraag”, schrijft Willem Buiter, econoom bij Citibank, in een paper uit 2014. Dit betekent: meer groei, meer inflatie, zonder dat consumenten zich in de schulden steken.

De andere route, via de overheid, heeft als voordeel dat de staat het geld kan gebruiken voor de mix van belastingverlagingen (of investeringen) die de economie het meeste oplevert. Klassieke stimulering door de overheid dus, maar dan zonder dat het begrotingstekort oploopt.

4Wat zeggen de tegenstanders van helikoptergeld?

Zij wijzen op de grote onzekerheden. Helikoptergeld is nog nooit ingezet. Om het tot een succes te maken moeten burgers wel meewerken. Wie garandeert dat de euro’s ook worden uitgegeven? Burgers blijken de laatste tijd juist erg van sparen te houden. Die neiging kan juist sterker worden als helikoptergeld wordt gezien als een daad van wanhoop. Dan houd je liever wat je hebt.

Een andere vraag is wie uiteindelijk opdraait voor de kosten van het helikopterexperiment. Als de centrale bank geld drukt zonder dat daar kapitaal op de balans tegenover staat, leidt de centrale bank verlies. Sommigen vinden dit niet erg: een centrale bank kan toch niet failliet gaan. Maar de balansen van veel centrale banken zijn verbonden met overheidsbegrotingen. De Nederlandsche Bank bijvoorbeeld moet winsten in de schatkist storten. Onduidelijk is wat er bij grote verliezen gaat gebeuren.

Er is nog een probleem. Als de centrale bank ervoor kiest het helikoptergeld via de staat uit te keren, sneuvelen twee heilige principes. De centrale bank is onafhankelijk van de politiek. En zij mag de overheid niet financieel steunen (‘monetaire financiering’). Beide principes staan in de EU-verdragen.

5 Hoe groot is de kans dat helikoptergeld er komt?

Weliswaar had niemand voor de crisis voor mogelijk gehouden wat centrale banken nu allemaal doen. Maar helikoptergeld is waarschijnlijk een brug te ver. De praktische en juridische hobbels maken het project wel heel lastig, iets wat ook het ECB-directielid Benoit Coeuré vorige week toegaf. Hij nam afstand van zijn ECB-collega Praet en zei „sceptisch” te zijn over het idee.

Daarnaast zijn er politieke obstakels. De Duitse en de Nederlandse ECB-bestuursleden hebben zich al fel tegen helikoptergeld uitgesproken. Duitsland, het grootste land van de eurozone, heeft al veel moeten slikken aan maatregelen van de ECB waar het niet voor voelde. Het incasseringsvermogen van de Duitsers is niet onuitputtelijk.