De kaasboer die van de Wallen verdween

Amsterdam Jarenlang bevocht Amsterdam in de binnenstad ‘fout’ geld. De toeristenstroom heeft de dynamiek veranderd. De Damstraat is een gris-straat geworden.

De winkels in de Damstraat veranderen; klandizie uit de buurt maakt plaats voor die van toeristen. Foto Tammy van Nerum

Er is een nieuwe kaaswinkel in de Amsterdamse Damstraat.

In de 500 meter tussen metrostation Nieuwmarkt en de Dam is het de zoveelste. Zoals er ook heel veel ijswinkels zijn en heel veel wafelbakkers. Je kunt in de nieuwe Amsterdam Cheese Store maar één kaassoort kopen, in geschenkverpakking. Zoals je in de vele Nutella-shops alleen Nutella kunt kopen. De voertaal is Engels.

De symboliek van deze jongste kaaswinkel: hij is ingetrokken in het pand waar een andere kaaswinkel uit ging, Wout Arxhoek, sinds mensenheugenis gevestigd in de Damstraat. Hier kon je Leidse kaas kopen, stilton, brie. Er werden broodjes gesmeerd, wijnen verkocht. De voertaal was Nederlands.

Wout Arxhoek was een buurtwinkel. Maar de buurt staat onder druk en de winkels wel het meest. „De werkgelegenheid in ons gebied verschuift naar het consumentisme”, zegt Boudewijn Oranje, bestuurder van stadsdeel Centrum. De klandizie verschuift van de buurtbewoner naar de bezoeker.

Je kunt de strijd met de markt haast niet meer winnen

Boudewijn Oranje, bestuurder

De kaaswinkelier koos eieren voor zijn geld. Huisbaas Nedstede wilde de huur verdubbelen. Nedstede-directeur Michael van de Kuit legt uit: de vorige pandeigenaar (Krasnapolsky) had geen oog voor de winkeltjes, die een huur betaalden „op het niveau van Franeker”. Van de Kuit zegt dat de huren op de markt het viervoudige deden en dat verdubbeling – „voor een winkelier een groot bedrag” – dus niet onredelijk is. De oude kaaswinkelier kreeg van de nieuwe een mooie overnamesom en zoekt nu een andere plek in de stad.

Terwijl Amsterdam al jaren beleid voert om ongewenste, laagwaardige economische activiteit in het hart van de stad tegen te gaan, bezwijken in postcodegebied 1012 ondernemers onder druk van stijgende huurprijzen, worden huizen illegaal als hotel gebruikt en verliest de gemeente terrein op snellere vastgoedhandelaren.

Burgemeester Eberhard van der Laan is al vijf jaar bezig een publiek-privaat investeringsvehikel op te tuigen dat zich kan mengen in de run op de panden en maatschappelijk verantwoord kan aankopen en beheren. „Wie bezit, bepaalt”, is het adagium van de gemeente.

Donderdag staat het plan weer op de raadsagenda, maar de politieke constellatie is ongunstig voor de burgemeester. Het huidige plan sleept zich al een jaar voort en met name grootste collegepartij D66 komt steeds met nieuwe vragen over opzet en effectiviteit van deze 1012 Inc.

In de omgeving en in de partij van de burgemeester heet het dat D66 dit plan frustreert omdat het ooit is ingezet door PvdA-kopstuk en vicepremier Lodewijk Asscher. D66-raadslid Ariëlla Verheul werpt het verwijt van zich: „Er gebeurt heel veel in de buurt en dat vraagt om actie van de gemeente. Maar die druk kan geen reden zijn om in te stemmen zonder heel precies te weten hoe het werkt.” In de voordracht heeft de burgemeester „goeie stappen gemaakt”, zegt ze.

Keerklepregeling

Met het verstrijken van de jaren zijn de prijzen omhooggeschoten „naar het maximale”, zegt D66’er Boudewijn Oranje, bestuurder van stadsdeel Centrum. Daarmee wordt het voor een maatschappelijke investeerder steeds moeilijker zijn doel te bereiken. „Je kunt die strijd met de markt haast niet meer winnen”, zegt Oranje.

Er is een ‘straatgerichte aanpak’ ingesteld, er zijn ‘keerklepregelingen’ aangelegd (als een massagesalon verhuist, mag er geen nieuwe voor in de plaats komen) er is planschade betaald aan eigenaren die voor miljoenen werden uitgekocht.

Al die energie, en toch hoorden bewoners en ondernemers onlangs de gebiedscoördinator van 1012 zeggen: op de Damstraat is de gemeente de greep kwijt. Hij zei het natuurlijk niet zo, hij zei: „Op de Damstraat is de druk zo hoog dat je daar wellicht alleen nog zich aandienende kansen grijpt en niet meer via projectmatige aanpak tot een kentering van de marktgedreven ontwikkeling probeert te komen.”

Toerisme is misschien wel de grootste kracht in het vrije spel. De kaaswinkel die zijn assortiment afstemt op de buurt, met klanten die aarzelen voor de toonbank, wordt overstemd door de winkel die kaas verkoopt als voorverpakte souvenirs. Elk uur lopen er duizenden mensen door de straatjes tussen de metro en de Dam en die grissen onderweg vooral eten mee.

Het is door onze vingers aan het glippen.

Janny Alberts NV Zeedijk

Even symbolisch als de kaaswinkel is café De Pool in de Oude Hoogstraat – jarenlang uitgebaat als een buurtcafé met tap en krukken. Sinds kort hangt naast de deur een affiche dat hier verse hamburgers worden gebakken.

Waarom, vroeg Janny Alberts aan de uitbater. Alberts is directeur van de NV Zeedijk, een soort voorloper van 1012 Inc, waarmee de gemeente in de jaren tachtig greep kreeg op de drugsproblematiek op de Zeedijk. Alberts houdt de buurt als een havik in de gaten en zegt: „Het is door onze vingers aan het glippen.”

Het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum van de politie houdt met de wet-Bibob veel echte criminaliteit tegen. Maar niet alle maatschappelijk ongewenste activiteiten zijn crimineel en dus tegen te houden met een screening.

Overal duiken investeerders op met wie Alberts niet tot overeenstemming kan komen en die het zoveelste ongewenste winkeltje openen. De Egyptische Roberto Barsoum, met meer dan twintig bedrijfspanden in het gebied, schreef in Het Parool: „Is het verboden om tien Argentijnse restaurants of een keten van ijssalons te beginnen?”

Hierom, zei de uitbater van café De Pool tegen Alberts, bak ik hamburgers: „Vroeger had ik klandizie van de werkers uit de coffeeshop. Zo’n zestig per maand. Maar de coffeeshop is dicht, de werkers zijn weg. Ik moet nu focussen op toeristen.” Die hangen niet aan de bar met een pilsje voor hun neus, die willen iets snacken en snel door. Zo is de Damstraat een gris-straat geworden.

Cowboys met sporen

Toen het project 1012 werd bedacht, werd het vooral ingezet om de buurt te vrijwaren van dubieuze investeerders. Panden werden gekocht van een pornobaas op de Wallen en van een Israëlische familie die een reeks ordinaire zaakjes als witwasserijen liet tieren op het Damrak.


In de jongste rapportage over project 1012 staat een lijst van „oververtegenwoordigde functies”: minisupermarktjes, souvenirwinkels, smartshops, gokhallen, seksshops, massagesalons. En onderaan de pagina staat „dat het aantal kaaswinkels, gericht op toeristen, toeneemt”.

Verhuurders als Nedstede – „cowboys met sporen aan hun laarzen”, zegt een ondernemer uit de buurt – halen de maximale huurprijzen uit de markt. In de Nieuwe Hoogstraat, zegt een betrokkene bij 1012, zijn de huurprijzen gestegen naar 1.000 euro per vierkante meter per jaar. Dat was een paar jaar geleden nog zo’n 300 euro. „Het is nu veel duurder om te investeren dan toen. We hebben maatschappelijk kapitaal verkwist.”

Neem het voormalige politiebureau aan de Warmoesstraat. De nationale politie sluit door het hele land bureaus. Drie in postcodegebied 1012, en bureau Warmoesstraat was een begeerlijk object. Ook de NV Zeedijk en Stadsgoed boden erop. In hun plannen zou er een huisartsenpraktijk komen – ook de huisarts moet zijn huidige onderkomen verlaten en kan nergens terecht door de hoge prijzen. De politie verkocht het pand aan de hoogste bieder, ondanks een brief van Van der Laan om vooral de maatschappelijke functie van die panden bij de verkoop te betrekken.

De nieuwe eigenaren, een private investeringsmaatschappij vraagt een huurprijs waarvan naar verluidt die voor de begane grond alleen al even hoog is als de huur die Stadsgoed had willen vragen aan alle gebruikers van het gehele pand opgeteld. De huisarts zal er nu met zijn praktijk niet intrekken.

Conclusie: ook ‘goed’ geld kan ‘foute’ dingen doen. De vraag die zich opdringt is: als 1012 Inc twee jaar geleden was opgericht, had dat dan het voormalig politiebureau kunnen kopen?

De private 1012 Inc-partner is Syntrus Achmea, investeerder voor pensioenfondsen. Van der Laan komt superlatieven tekort om te laten weten hoe blij de stad met deze voor maatschappelijke doelen te porren partner mag zijn. Zo blij, dat Syntrus voor elke euro die het investeert in het postcodegebied 1012, er drie mag investeren in andere gebieden in de stad, waar het de eerste keus krijgt – een afspraak waar in de raad veel vragen over zijn gesteld. Op zijn vroegst zal 1012 Inc na de zomer beginnen met investeren, zeven jaar na de motie die erom vroeg.

Politiek bezwijkt

De vraag is of de gemeente intussen de goede maatregelen neemt. Het is lastig. Als een ondernemer geen aantoonbare crimineel is, kan de overheid niet zoveel. En ook maatschappelijke verhuurders als Stadsgoed en de NV Zeedijk moeten vooral in goed overleg met hun huurders om ongewenste overnames van de ene ondernemer door de andere te voorkomen. Bepalingen die in huurcontracten werden opgenomen om te voorkomen dat een winkelier het huurcontract doorgeeft aan een ongewenste opvolger, hielden geen stand voor de rechter.

Het geld dat in de binnenstad te verdienen valt – al dan niet legaal, inclusief de algemene hebzucht aanjagende verhuur van privéwoningen als hotel – zet alles onder druk. Zoveel druk dat de politiek ervoor dreigt te te bezwijken.

Oranje verbaasde zich over een motie van ‘zijn’ D66 en de VVD om openingstijden in de binnenstad volledig vrij te laten. „Drukke gezinnen met twee werkende ouders en alleenstaanden met lange werkdagen hebben die flexibiliteit nodig”, vond D66-fractievoorzitter Jan Paternotte.

Funest, zeggen ondernemers in de buurt. Niet voor souvenirwinkels en de horeca; hun publiek loopt 24 uur per dag door het centrum. Hun omzet stijgt en zo kunnen ze hogere huren betalen. En als die het kunnen, redeneert de huisbaas, dan kunnen de anderen het toch ook?