‘Welke Syriërs gaan we kiezen?’

Bij vluchtelingenopvang mag je officieel niet mensen selecteren. In de praktijk gebeurt dat vaak toch.

Maandag kwam in Duitsland per vliegtuig een eerste groep Syrische vluchtelingen aan onder het EU-akkoord met Turkije. Ze werden naar een opvangcentrum in Friedland (Nedersaksen) gebracht. Foto Kai Pfaffenbach/Reuters

Deze dinsdag zal de eerste groep Syrische vluchtelingen, 34 personen, na een directe vlucht uit Turkije in Nederland de vliegtuigtrap afdalen. Het is onderdeel van het akkoord dat een einde moet maken aan de stroom bootjes met migranten richting de Griekse eilanden. Ook het plan om vluchtelingen vanuit Griekenland in te vliegen is weer kansrijk, nu Athene met zo’n vijftigduizend migranten zit die door de sluiting van de Westelijke Balkanroute niet verder kunnen. Dat roept de vraag op hoe wordt bepaald welke vluchtelingen naar Nederland komen?

Werkgeversorganisatie VNO-NCW stelde eerder voor alleen mensen toe te laten die kans maken op een baan. Dat plan werd om humanitaire redenen door het kabinet afgewezen. Migratiehistoricus Marlou Schrover sluit niet uit dat Nederland toch gaat selecteren. „Als je dat doet, hang je dat natuurlijk niet aan de grote klok.”

In het verleden selecteerde Nederland namelijk ook, zonder dat pers of publiek daarvan wisten. Dat blijkt uit overheidsarchieven en BVD-dossiers die Schrover samen met collega Tycho Walaardt onderzocht.

In 1956 kregen selectieteams opdracht om geen „zigeuners”, „asocialen” en „intellectuelen” te kiezen uit Hongaarse vluchtelingen in Oostenrijk. Op etniciteit zal nu niet worden geselecteerd, denkt Schrover, maar op talenkennis, of geschiktheid voor de arbeidsmarkt wel, zo verwacht ze. En wellicht ook op religie.

Wat vindt u van het akkoord van de EU met Turkije?

„Voor de vluchtelingen vind ik het heel positief. Verdrinkingen op de Middellandse Zee vinden op grote schaal plaats. Als dit akkoord kan bijdragen aan het voorkomen daarvan, lijkt me dat alleen maar goed. De vraag is wel hoelang de vluchtelingen vervolgens nog in kampen in Turkije moeten blijven voordat ze naar Europa worden gevlogen. Sommigen zitten daar al vijf jaar.”

Kunnen de Syriërs al op grote schaal worden ingevlogen?

„Er zitten in de Turkse kampen al mensen die een vluchtelingenstatus hebben van de UNHCR en dus kunnen worden ingevlogen. Maar als de EU echt honderdduizenden vluchtelingen uit Turkije, en eventueel Griekenland, wil invliegen, dan moeten al die mensen eerst ook zo’n status krijgen. Daarvoor moeten ze worden onderzocht. Je moet vaststellen of het wel echt vluchtelingen zijn. Zo komen Palestijnen uit Syrië in aanmerking voor de vluchtelingenstatus, maar er zitten ook Palestijnen tussen uit het veilige Jordanië. Ook moet worden onderzocht of er geen terroristen tussen zitten, of oorlogsmisdadigers. Met het grote aantal partijen dat vecht in Syrië is het moeilijk om vast te stellen wie ‘goed’ is en wie ‘slecht’. Vijftien maanden lijkt me zo’n beetje de termijn waarbinnen grote groepen een vluchtelingenstatus kunnen hebben.”

Kun je kiezen wie je invliegt?

„Het Vluchtelingenverdrag uit 1951 staat dat niet toe. In de praktijk gebeurt het vaak toch. Nederland selecteerde in de Duitse kampen na de Tweede Wereldoorlog en onder Hongaarse vluchtelingen in Oostenrijk in 1956. Na de Tweede Wereldoorlog wilde Nederland liever geen overlevenden uit concentratiekampen. Nederland gaf de voorkeur aan Polen en Balten die voor de communisten waren gevlucht. Baltische meisjes als dienstbodes en Poolse zeelieden, timmerlieden en mijnwerkers. De eerste winter na de oorlog was erg koud en er was een gebrek aan steenkolen. Dat is volgend jaar anders, beloofde de regering. Daarom waren er veel mijnwerkers nodig. Maar uiteindelijk nam Nederland nog geen vierduizend mensen uit de Duitse kampen op.

„In 1956 reisden de directies van de Limburgse mijnen mee met de selectiecommissies van de ministeries naar kampen met Hongaarse vluchtelingen in Oostenrijk, terwijl tegenover de pers werd ontkend dat er werd geselecteerd. Behalve mijnwerkers waren ook Hongaren met familieleden in Nederland wel welkom. Een band met Nederland werd gezien als een grote pré. Uiteindelijk nam Nederland enkele duizenden Hongaren op, veel minder dan veel andere landen.”

Dat is een tijd terug. Waarom denkt u dat er nu weer wordt geselecteerd?

„Duitsland heeft de voorbije jaren nog geselecteerd onder Syrische vluchtelingen in Libanon, zo bleek uit publicaties in de Duitse media. Van duizenden Syriërs die naar Duitsland werden gehaald, kwam maar een beperkt deel op humanitaire gronden. Daarnaast werd geselecteerd op familie of kennissen in Duitsland, de christelijke religie en een goede opleiding. Dat werd deels verantwoord met het argument dat deze mensen na een eventueel vertrek van president Assad zouden kunnen helpen bij de wederopbouw van Syrië. Zo zie je maar dat in de praktijk ook nu nog wordt geselecteerd. De Canadese regering komt daar openlijk voor uit: een minister zei dat aanrandingen zoals in Keulen niet zullen gebeuren, omdat het land geen alleenstaande Syrische mannen kiest. Terwijl vluchtelingenpopulaties vaak voor een groot deel uit jonge mannen bestaan, want zij worden het vaakst vervolgd.”

Ontstaat er straks een run op goed gekwalificeerde Syriërs in Turkije?

„Dat zou kunnen. Ook als Nederland puur op humanitaire gronden zou selecteren, is er een kans dat andere landen wel kijken naar geschiktheid voor de arbeidsmarkt of andere kenmerken. Turkije, Griekenland en de UNHCR zullen protesteren, omdat ze bang zijn dat de kansarme Syriërs achterblijven. Het aanbod van Syriërs dat naar Nederland wil komen is groot, dus je moet toch kiezen. Je kunt je voorstellen dat Nederland liever Syriërs invliegt die Engels spreken, een bepaalde opleiding hebben en niet al te fundamentalistisch islamitisch zijn. Ook familie of kennissen in Nederland kan een criterium zijn. Dat kan de integratie bevorderen.”