Mensenoffer leek voor de god maar was voor machthebbers

Het offeren van mensen bevorderde en stabiliseerde complexe samenlevingen, blijkt uit onderzoek van oude samenlevingen.

In 1773 zag de Britse ontdekkingsreiziger James Cook (1728 – 1779) op Tahiti een mensenoffer. De gravure komt uit een boek over zijn reizen uit 1815. Tekening Getty Images

Mensenoffers brengen om de goden gunstig te stemmen, een gebruik dat ooit wereldwijd voorkwam, diende ook een sociaal en politiek doel. Het hield bestaande verschillen in rijkdom, status en macht in stand en droeg bij tot het ontstaan van complexe, hiërarchische samenlevingen. Dat concludeert een team van Nieuw-Zeelandse en Australische onderzoekers uit de analyse van een groot databestand van culturen in Oceanië. Nature zette hun onderzoeksverslag maandag 4 april online.

Sinds Europeanen in de 16de eeuw voor het eerst in aanraking kwamen met rituele mensenoffers in Midden-Amerika, een gebruik dat op hun eigen continent al lang was verdwenen, hebben westerse waarnemers gespeculeerd over de vraag welk maatschappelijk nut dit had. Politieke wetenschappers denken al langer dat hiërarchische samenlevingen, zoals de vorstendommen van Polynesië en de rijken van Azteken en Inca’s, een mechanisme nodig hadden om de uitoefening van politiek gezag te rechtvaardigen. Een zo verregaand vertoon van macht als het nemen van een mensenleven, gerechtvaardigd als een noodzakelijke gunst aan de goden, zou het gezag van vorsten en priesters een bovennatuurlijke glans geven.

Vijf onderzoekers hebben deze zogenoemde ‘sociale controlehypothese’ over de functie van mensenoffers getoetst. Zij gebruikten een database met alle goed beschreven samenlevingen op de eilanden en kusten van de Stille Oceaan, van Hawaï tot Madagascar. Die varieerden van kleinschalige egalitaire eilandgemeenschappen in Melanesië tot grootschalige complexe koninkrijken, zoals die van het oude Hawaï. De vijf trokken uit dit bestand een steekproef van 93 samenlevingen, noteerden of er mensenoffers voorkwamen en gaven elke maatschappij een code voor de mate van sociale gelaagdheid.

In 40 van de 93 samenlevingen uit de steekproef (43 procent) bleken mensen te zijn geofferd. En dat kwam veel vaker voor (67 procent) in sterk hiërarchische samenlevingen dan in egalitaire samenlevingen (25 procent). De conclusie is dat mensenoffers een belangrijke rol hebben gespeeld bij de consolidering van hiërarchische samenlevingen. En waar verschillen in macht en status net de kop opstaken, heeft deze praktijk bijgedragen aan de vestiging van complexere systemen, zoals staten.