Column

Laat het schok-effect van de Panama Papers zijn werk doen

Poetin, Messi, de IJslandse premier Gunnlaugsson, de Oekraïense president Porosjenko en nog een honderdtal andere internationale prominenten: de lijst van hoofdpersonen in de Panama Papers is lang en spreekt tot de verbeelding. Een internationaal samenwerkingsverband van journalisten van rond de honderd media (in Nederland Trouw en het Financieele Dagblad) heeft een enorm archief aan documenten in handen gekregen waarin de belastingroutes en het buitengaatse bezit van vermogende staatshoofden, sporters, politici en zakenlieden wordt blootgelegd. De gegevens zijn afkomstig van het Panamese advieskantoor Mossack Fonseca. Dat blijkt een spil te zijn in een groot internationaal web van belastingparadijzen, en wijst de fiscale paden die daar naartoe leiden.

De vondst benadrukt de schaduwzijde van het internationale kapitaalverkeer en de globalisering. Onder de wereldeconomie ligt, in het halfduister, een netwerk van routes waar geld zich incognito kan verplaatsen. Deze belastingroutes bestaan bij de gratie van fiscale stelsels die per land verschillen en de verdragen die zijn afgesloten om dubbele belastingheffing te vermijden. Hieruit is een praktijk ontstaan waarbij het geld via omwegen vloeit naar het punt met de laagste heffing. Dat daar crimineel geld in omgaat, mag bekend worden verondersteld. Dat moedwillige belastingontduiking een grote rol speelt ook.

Maar het belangrijkste is misschien wel de morele component. Zakenlieden die fortuin maakten dankzij het ontbreken van een rechtsstaat in eigen land en dat kapitaal vervolgens veilig stellen in buitenlandse jurisdicties waar het recht wél heerst. Bestuurders die de belastingmoraal preken, maar er intussen constructies op nahouden die hun eigen fiscus benadelen. Bedrijven die in naam een ‘good corporate citizen’ zijn en die tezelfdertijd actief het schemergebied verkennen tussen belastingontwijking en belastingontduiking. En het grote publiek dat zich verbijt bij de gedachte dat belasting alleen volledig wordt betaald door hen die zich daar niet aan kunnen onttrekken.

Menselijk gedrag is moeilijk te veranderen. Uiteindelijk moet het gaan om het veranderen van de regels. Zo kan een internationaal speelveld ontstaan waarop geconcurreerd wordt op basis van inzet en competentie, in plaats van belastingsubsidies. En kan er een praktijk ontstaan waarin belasting wordt betaald waar het geld is verdiend. Die weg is lang en moeilijk: de verhoudingen tussen landen op fiscaal gebied zijn een oorlog van allen tegen allen, van verontwaardigd wijzen naar elkaar. Alleen schokken en publieke verontwaardiging kunnen het proces van harmonisatie vlottrekken. Het is te hopen dat de Panama Papers daar aan bijdragen. Zodat we ’s ochtends over de wegen rijden, ’s middags de kindertjes van school halen en ’s avonds naar de verlichte straten kunnen kijken in de wetenschap dat we er allemaal aan hebben meebetaald.