Hij legde aard en wezen van de Nederlandse politiek bloot

De politicoloog muntte de term ‘regentenmentaliteit’ en legde staatsrecht aan kinderen in romanvorm uit.

Foto Katrijn van Giel

Wie Hans Daalder zegt, zegt Willem Drees. De politieke wetenschapper, die begin deze week overleed, werd vooral bekend als biograaf van de sociaal-democraat die leiding gaf aan vier naoorlogse kabinetten (1948-1958).

Daalder (1928), zelf lang lid van de PvdA, wijdde samen met historicus Jelle Gaemers liefst vijf boeken aan de politicus. Het laatste verscheen na langjarige arbeid in 2014, hetzelfde jaar dat zich de ziekte openbaarde waaraan Daalder overleed.

Wie Hans Daalder zegt, zegt ook: depolitisering, regentenmentaliteit, afstand tussen kiezers en gekozenen. Het waren termen uit diens oratie Leiding en lijdelijkheid in de Nederlandse politiek waarmee hij in 1964 het ambt van hoogleraar in de politieke wetenschappen in Leiden aanvaardde. Hij bekleedde het ambt tot zijn pensionering in 1993.

De termen uit zijn oratie hebben het Nederlandse politieke debat nooit meer verlaten. Aanvankelijk, in de latere jaren zestig, figureerden ze als kritiek of scheldwoord. Daarna werden het beschrijvende termen om aard en wezen van de Nederlandse politiek te duiden.

Bij het grote publiek bleef Daalder onbekend. Hij sprak te veel in bijzinnen

Bij het grote publiek bleef Daalder onbekend. Hij sprak te veel in bijzinnen, „ongeveer het retorisch tegendeel van oneliners”, zei oud-PvdA-senator Joop van den Berg, student van Daalder, later in een laudatio. Wel durfde Daalder het aan in de hurkzit te gaan. In Het Boek van Opa Politiek (2006) legde hij het staatsrecht in romanvorm uit aan kinderen van negen tot twaalf jaar. Dat hijzelf zoon van een leraar was – een typisch SDAP-nest – kwam daarbij goed van pas.

Zijn drie kinderen hadden al eerder kennisgemaakt met de educatieve gaven van hun vader. Een van hen, Ivo Daalder, werd succesvol diplomaat in de VS, onder meer als ambassadeur bij de NAVO.

Minstens zo onderscheidend voor Daalders bijdrage aan de politieke wetenschappen waren de ‘afkomst-studies’, vertelt oud-senator Van den Berg. Daalder stimuleerde empirisch onderzoek naar de maatschappelijke herkomst van parlementariërs, en zijn invloed strekte zich tot ver buiten Nederland uit. Het was The European Consortium for Political Research dat dinsdag het overlijden van zijn oud-president bekend maakte.

De Europese invloed van Daalder is ook terug te voeren op wat de ‘kwestie-Daudt’ is gaan heten. In het roerige jaar 1969-1970 koos de rechtenfaculteit Daalder tot decaan. Zo raakte hij verzeild in universitaire bestuurshervormingen in Leiden en Amsterdam. In de hoofdstad woedde een conflict rond collega-politicoloog Hans Daudt. Studenten vonden diens colleges ‘niet maatschappijkrities’ genoeg en eisten ‘meer antikapitalistiese literatuur’. Daudt weigerde. Daalder bemiddelde, vergeefs. Hij schreef er wel een rapport over. Dat leidde uiteindelijk tot omvangrijk internationaal vergelijkend onderzoek naar democratisering en politisering binnen Europese universiteiten.