Drie vragen over de impact van de ‘Panama Papers’

Drie vragen over de impact van het lek De ‘Panama Papers’ zijn van ongekende omvang maar de sector reageert gelaten: „Het is geen verrassing”

De skyline van Panama-Stad waar het betrokken bedrijf Mossack Fonseca is gevestigd. Carlos Adampol Galindo/Flickr/CC BY-SA 2.0

1 Hoe schokkend zijn deze onthullingen?

Als je puur kijkt naar de omvang van de bestanden in de ‘Panama Papers’, is dit een ongekende hoeveelheid informatie die plots naar buiten is gekomen over hoe de betrokken sterren en politici hun financiële zaken regelen. Het gaat in totaal om 2,6 terabyte aan gegevens. Ter vergelijking: Wikileaks (waarbij diplomatieke communicatie uitlekte) was met 1,7 gigabyte ruim duizend keer zo klein, Swissleaks (over geheime bankrekeningen bij de Zwitserse vestiging van HSBC) bevatte 3,3 gigabyte. De gelekte informatie bevat mogelijk bewijs tegen een groot aantal mensen dat zich niet aan financiële regels houdt. De journalisten beloven nog meer onthullingen waardoor de volledige impact nog niet is te overzien.

Maar ondanks de omvang zijn mensen die in en rondom de trustkantorensector werken tot nu toe opmerkelijk nuchter onder de inhoud van de documenten. „Ik kijk er eigenlijk niet heel erg van op”, zegt Frank Erkens, managing partner van Holland Integrity Group, dat voor bedrijven onderzoek doet naar internationale financiële constructies. „De onthullingen passen in een patroon dat we al jaren zien: dit soort constructies wordt behalve voor legale zaken ook op oneigenlijke manieren misbruikt voor illegale zaken. Het is bij de sector en toezichthouders al langer bekend dat deze sector kwetsbaar is voor misbruik door kwaadwillenden.”

Ook Jaap Koelewijn, hoogleraar Governance Trustkantoren aan Nyenrode (een leerstoel die mede is geïnitieerd door de trustsector) is niet erg verbaasd over de onthullingen: „Dat Poetin zijn financiële zaakjes niet netjes regelde, dat wisten we toch eigenlijk al wel”, zegt hij. „De mensen die in deze documenten worden genoemd komen vooral uit staten waarvan al langer bekend was dat er misstanden waren. Maar deze gegevens vormen voor die vermoedens wel weer nieuw bewijs, en er staan ook opvallender namen bij, uit beschaafder landen.”

Zelfs de toezichthouder op de trustsector, De Nederlandsche Bank (DNB), reageert zonder verbazing op de Panama Papers: „Helaas moeten we constateren dat dit soort praktijken in de trustsector geen verrassing is”, zegt woordvoerder Martijn Pols.

2 Wat mag er wel, en wat niet?

Financiële constructies om geld elders onder te brengen bestaan al vele decennia, en ze worden al net zo lang gebruikt voor zowel legitieme belastingconstructies als voor het verduisteren van geld. Waar ligt die grens?

„Het is een beetje een dooddoener, maar daar is geen eenvoudig antwoord op”, zegt Koelewijn. „Op het eerste gezicht laten de Panama Papers veel constructies zien die gewoon legaal zijn. Die constructies zijn veelal door overheden zelf bedacht zodat bedrijven zich in hun land vestigen.” Ook DNB benadrukt hoe onduidelijk de grens tussen legaal en illegaal vaak is. „Als het gaat om zwart geld, corruptie of zaken doen met mensen die op een sanctielijst staan, is dat evident illegaal, maar er is een groot grijs gebied.”

Hoeveel er echt illegaal is uit de Panama Papers is nu nog niet te beoordelen omdat de achterliggende gegevens van het onderzoek (nog) niet openbaar zijn. Maar hebben bedrijven en individuen niet ook een morele plicht om gewoon belasting te betalen in de landen waar ze zijn gevestigd? Die vraag rijst bij steeds meer politici en ngo’s. „Er is geen enkele legitieme reden waarom bedrijven of individuen zich in geheimzinnige jurisdicties vestigen”, zegt de internationale actiegroep Tax Justice Network bijvoorbeeld in een persverklaring. „Die praktijk moet nu stoppen.” Maar zolang er geen wereldwijde afspraken zijn is dat lastig voor elkaar te krijgen.

3 Wie let er eigenlijk op dat bedrijven zich aan de wet houden?

DNB hanteert wel specifieke regels voor wat Nederlandse trustkantoren mogen doen, en welke zaken ze moeten afwijzen. Maar afgelopen woensdag zei de toezichthouder in een hoorzitting in de Tweede Kamer nog dat die regels slecht worden nageleefd. „We constateren bij ongeveer drie op de vijf trustkantoren ernstige tekortkomingen”, zegt woordvoerder Martijn Pols. Die tekortkomingen zitten vooral in het signaleren en voorkomen van integriteitsproblemen: veel trustkantoren letten te weinig op het risico dat er iets niet deugt, volgens DNB.

Uitgerekend maandag, een dag na de onthulling van de Panama Papers, kwam de branchevereniging voor de trustsector in Nederland, Holland Quaestor, met een keurmerk voor trustbedrijven die zich aan de regels houden en aanvullende ethische eisen stellen aan de zaken die ze aannemen. Voorzitter André Nagelmaker zegt dat hij de onthulling van de Panama Papers een goede zaak vindt: „Die laat de noodzaak van transparantie en integriteit in onze branche nog maar eens zien. Daar zijn wij ook al veel langer mee bezig.”

Maar DNB wijst erop dat slechts 44 van de 150 trustkantoren in Nederland zijn aangesloten bij Holland Quaestor. Bij het keurmerk zijn vooralsnog zelfs maar 21 kantoren aangesloten. Ook met zo’n keurmerk blijft in de sector dus veel ruimte voor ondoorzichtigheid. En dan gaat het alleen nog maar over Nederland.

De Panama Papers zijn volgens velen slechts het topje van de ijsberg, beaamt Erkens van Holland Integrity Group. „Het zal me niet verbazen als we snel nog meer van dit soort grote lekken gaan zien.”