Behoud het archief van het Joegoslaviëtribunaal

Depot Joegoslaviëtribunaal is van grote waarde, schrijven Saskia Baas en Richard A. Wilson.

Speelgoed van overleden kinderen uit Sarajevo, naast hun portret. Dzevad (10, foto boven) werd gedood door een granaat. Ook Belma (5, foto links) kwam om door een granaat. Irina (1, foto rechts) stierf in haar moeders armen door een kogel van een sluipschutter. Haar moeder overleefde. Foto Reuters

Radovan Karadzic is door het Joegoslaviëtribunaal veroordeeld wegens oorlogsmisdaden, misdaden tegen de menselijkheid en genocide. Dit vonnis heeft grote waarde voor de overlevenden van de oorlogen in voormalig Joegoslavië en vormt een mijlpaal in de ontwikkeling van de internationale rechtsorde. Het tot een goed einde brengen van deze complexe zaak kan worden toegevoegd aan de indrukwekkende lijst met prestaties van het Tribunaal, dat al 147 soortgelijke zaken afrondde. De aanklagers maakten bij die zaken gebruik van bewijsstukken in de vorm van officiële documenten van politieke en militaire instellingen, persoonlijke dagboeken en notitieboekjes van de verdachten, notulen van bijeenkomsten en getuigenverklaringen. Verder gebruikten de aanklagers foto's, films, radio-opnamen en andere bronnen. Al deze unieke materialen worden momenteel opgeslagen in het depot van het bureau van de aanklager van het Tribunaal. Zij vormen de sleutel tot het begrijpen van de geschiedenis van de Joegoslavische oorlogen die in de jaren ‘90 meer dan 100.000 mensen het leven kostten.

Op dit moment rondt het Tribunaal de laatste zaken af en bereidt het zich voor op het in 2017 definitief sluiten van de deuren. Het is echter nog onduidelijk of het depot bewaard zal blijven en of de materialen toegankelijk zullen worden gemaakt voor het publiek. Nieuwe brandhaarden eisen de aandacht op, en weinig leden van de Verenigde Naties bekommeren zich om de nasleep van de oorlogen in de Balkan. Bovendien heeft het Tribunaal de internationale gemeenschap al veel geld gekost en er is weinig enthousiasme voor investeringen in een duurzaam en toegankelijk archief. Daarmee dreigt een bijzondere collectie materialen verloren te gaan. Er zijn drie belangrijke redenen waarom dit moet worden voorkomen.

Allereerst bevat het depot informatie die nabestaanden van slachtoffers kan helpen bij het uitzoeken van wat er met hun dierbaren is gebeurd. Hoewel de meeste slachtoffers van de oorlogen zijn geïdentificeerd en begraven, zoeken veel familieleden nog altijd naar informatie over de precieze omstandigheden waaronder slachtoffers zijn omgekomen. Zij verdienen het om toegang te krijgen tot bronnen van het Tribunaal. Zo kunnen ze antwoorden vinden die nodig zijn bij de verwerking van hun verdriet. Dat archieven een dergelijke functie kunnen vervullen, wordt bewezen door het Duitse Holocaustarchief in Bad Arolsen. Meer dan zeventig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog behandelt dit archief nog jaarlijks duizenden verzoeken van nabestaanden.

Ten tweede vormt het materiaal een belangrijke bron voor historici die de oorzaken van misdaden in de Balkanoorlogen onderzoeken. Daarnaast maken de archieven sociaal-wetenschappelijk onderzoek mogelijk dat de politieke, maatschappelijke, culturele en psychologische factoren kan blootleggen die tot gruwelijke misdaden hebben geleid zoals die bijvoorbeeld in Srebrenica zijn gepleegd. Met deze kennis kunnen maatregelen worden genomen waarmee nieuw geweld kan worden voorkomen.

Ten slotte kan een toegankelijk archief helpen de vrede in de Balkan te bewaren. Zonder een proces van nationale verzoening zal de regio kwetsbaar blijven voor nieuw geweld. Verzoening gaat hand in hand met waarheidsvinding; de archieven van het Tribunaal kunnen daar een bijdrage aan leveren. Het achterhalen van de waarheid bemoeilijkt zowel ontkenning van de gepleegde misdaden als politieke manipulatie van de geschiedenis.

De internationale gemeenschap moet zich sterk maken voor beleid dat behoud van en toegang tot het archief garandeert. Dit kan betrekkelijk eenvoudig zijn en hoeft niet met hoge kosten gepaard te gaan: de meeste materialen zijn gedigitaliseerd. Het Tribunaal kan hiervoor ondersteuning vragen aan vergelijkbare archieven, zoals het Holocaustarchief.

Met de gerechtigheid voor slachtoffers van Karadzic en andere oorlogsmisdadigers heeft het Joegoslaviëtribunaal geschiedenis geschreven. Het is nu van belang te zorgen dat de erfenis van het Tribunaal bewaard blijft, zodat die geschiedenis niet wordt uitgewist.