Onaffe Roth is juweel

Elsbeth Etty grasduint door de stapel nieuw binnengekomen boeken en geeft haar eerste indruk.

Joseph Roth – in 1894 geboren in het Galicische Brody, dat nu in het westen van Oekraïne ligt, in 1939 als alcoholische banneling gestorven in Parijs – behoort tot de zeldzame schrijvers die naarmate de tijd verstrijkt alleen maar meer aandacht en bewondering ten deel vallen. De ware liefhebbers van het werk van Roth zullen, als literaire fijnproevers, een van de 400 exemplaren willen bemachtigen van het romanfragment Aardbeien [1]. In de jaren zeventig van de vorige eeuw werd deze, bij toeval voor de vernietigingsdrang van de Gestapo gespaard gebleven, tekst ontdekt en in Duitsland uitgegeven. Het fragment, geschreven in 1929, vormde de aanzet voor een grote autobiografische roman over de jeugd van Roth in het voornamelijk door Joden als hij bewoonde Brody. Van die roman is het na zijn vlucht voor de nazi’s niet meer gekomen. Vertaalster Els Snick noemt de onafgewerkte en schetsmatige tekst van Erdbeeren waardevol omdat hij ons laat zien hoe Roth werkte. Maar het belang ervan gaat daar bovenuit: Aardbeien is een klein juweel. De licht ironische, weemoedige toon is vintage Roth, die ons in weinige bladzijden een blik gunt op een verdwenen tijd, een verdwenen land en verdwenen mensen.

In de zomer van 2014 werd het gebied aan de voet van de berg Sinjar in het noorden van Irak onder de voet gelopen door IS. Velen herinneren zich dat een deel van de bevolking, aanhangers van het yezidische geloof, op de berg in de val zaten tot de Amerikaanse luchtmacht een corridor bombardeerde naar door Koerdische strijdgroepen beheerst gebied.

De yezidi’s die zich niet in veiligheid wisten te brengen, werden het slachtoffer van gruwelijke oorlogsmisdaden van IS. De 18-jarige Farida Khalaf was één van hen. In Het meisje dat van IS won [2] vertelt zij haar verhaal aan de Duitse journaliste Andrea C. Hoffmann. Haar getuigenis vormt, ondanks de enigszins gefictionaliseerde vorm, pijnlijke, maar noodzakelijke lectuur. De mannen van haar dorp Kocho werden vermoord, de moeders met kleine kinderen opgesloten, de jongens meegevoerd voor gedwongen bekering tot IS-rekruten, de meisjes op de slavenmarkten van Raqqa en Mosul verkocht en vervolgens onderworpen aan brute folteringen en eindeloze verkrachtingen.

Het lichtpunt in dit verhaal is dat Farida met enkele anderen wist te ontsnappen en in een vluchtelingenkamp herenigd werd met enkele overlevende familieleden. Uiteindelijk vonden zij een toevlucht in Duitsland. Dat is de overwinning uit de titel van dit boek, maar in de yezidische cultuur hadden de verkrachte meisjes hun eer en die van hun familie verspeeld.

Vrouwen die de eer van hun familie verspelen en daarvoor zwaar moeten boeten, bevolken ook Astrid Roemers Over de gekte van een vrouw [3]. Deze in Suriname spelende lesbische liefdesroman uit 1979, werd indertijd ‘experimenteel’ genoemd, een ander woord voor ‘moeilijk’. Ter gelegenheid van de toekenning van de P.C. Hooftprijs 2016 aan Roemer is deze bestseller van weleer nu opnieuw uitgegeven. En wat blijkt bij herlezing? Er is helemaal niets moeilijks aan. Mede dankzij het schrappen van de onaantrekkelijke ondertitel (‘Een fragmentarische biografie’) en het normaliseren van de inderdaad nogal experimentele typografie in de eerste druk, leest Over de gekte nu als een toegankelijk en zelfs meeslepend verhaal over het Suriname van de jaren zeventig. Waarschijnlijk was dat ruim dertig jaar geleden ook al zo, maar waren we er toen nog niet aan gewend dat een Nederlandstalige auteur gepassioneerd proza schreef in de exotische stijl van een García Márquez.

Het zelfbenoemde schoolhoofd van de school des levens, de Britse filosoof Alain de Botton, geeft in Weg van liefde [4] antwoord op de vraag hoe het hedendaagse huwelijk harmonisch en gelukkig kan blijven ondanks onvermijdelijk onbegrip, existentiële twijfel, beslommeringen, sleur en overspel. Het boek schiet heen en weer tussen het bijzondere – het verslag van de verliefdheid en het huwelijksleven van Rabih en Kirsten – en het algemene: de cursief gezette wijsheden van goeroe De Botton. Dat blijken louter clichés, open deuren en holle frasen te zijn. ‘Liefde is hunkering naar compleetheid’, ‘We zijn pas echt klaar voor het huwelijk wanneer we sterk genoeg zijn om een leven vol frustratie te omarmen’, enzovoort.