Verminder de publieke druk op autoriteiten bij aanslagen

De recente IS-aanslagen in Europa zijn geen spontane reactie op recente tegenslagen op het slagveld in Syrië, maar een wezenlijk onderdeel van een al veel langer voorbereide strategie. Dat is de kern van een overtuigende analyse die The New York Times maakte van alle arrestaties, aanslagen en contacten die Europese politiediensten met IS-‘uitreizigers’ sinds 2012 hadden.

De Amerikaanse krant laat zien dat Europese inlichtingen- en politiediensten de meeste aanslagen wisten te voorkomen, maar daarbij consequent het onderlinge verband en het grotere IS-plan over het hoofd zagen. Overal in Europa werden met enige regelmaat meestal Frans sprekende Syrische ‘uitreizigers’ met wapens of explosieven aangehouden. Maar het grotere plaatje werd gemist. Overal stipjes, maar niemand zag het beeld: de IS-tactiek.

Dat roept dus automatisch de vraag op of de inlichtingen- of politiediensten dat verband wel hadden kúnnen zien. Uit de details zoals die achteraf bekend werden (IS-vlaggen, reis- en telefoongedrag) en vooral het verloop van de gebeurtenissen sindsdien, lijkt dat verband nu vanzelfsprekend. Als men dát allemaal had geweten en gezien, dan was de inhaalslag in data-uitwisseling tussen inlichtingendiensten wellicht eerder gemaakt. En dan was El-Bakraoui misschien wél tijdig gesignaleerd op Schiphol, etc. etc.

Hier dreigt dus het gevaar van ‘hindsight bias’ – ofwel het overdrijven van de voorspelbaarheid van een ongunstige afloop. Omdat je die nu eenmaal kent bij het terugkijken. En van ‘outcome bias’ – de moeilijk te onderdrukken gedachte dat aan grote gevolgen wel grote oorzaken ten grondslag moeten liggen. Met wijsheid achteraf moet dan ook enorm opgepast worden.

De politieke behoefte om het publiek gerust te stellen door incidenten als ‘geïsoleerd’ en daders als ‘lone wolf’ voor te stellen, speelde vast ook een rol. De publieke druk op de autoriteiten is immers kolossaal. Zie ook de taferelen deze week rond minister Van der Steur (Justitie, VVD). Hij moet nu tot op het kleinste detail inzage bieden in iedere communicatie die er met Amerikaanse autoriteiten is geweest.

Het is behalve denkbaar ook wenselijk dat gezagdragers juist wat meer ruimte wordt geboden. Bijvoorbeeld om bij een arrestatie of een aanslag te zeggen: we weten nog niet of dit groot of klein is, of dit politiek gemotiveerd is, of dit in enige strategie past, of juist een impulsieve daad van een individu is. Omdat in de mist van het moment immers niet alles meteen geweten of begrepen kan worden. Wat niet wegneemt dat terugblikken leerzaam is. We weten nu beter waar we aan toe zijn.