De Turkije-deal heeft een lelijk gezicht

Wil Eikelboom roept asieladvocaten op direct af te reizen naar Griekenland om rechtsbijstand te verlenen aan vluchtelingen, voordat de radeloze asielzoekers zonder proces worden uitgezet.

Een Afghaanse asielzoeker in het detentiecentrum Moria op het Griekse eiland Lesbos houdt op 30 maart tijdens een demonstratie een kunstbeen omhoog. Foto AFP

Op het Griekse eiland Lesbos zitten duizenden vluchtelingen in gevangenenkamp Moria: barakken en tenten omringd door hekken en wachttorens. Zie hier het resultaat van de ‘deal’ die Europese regeringsleiders met Turkije sloten over het terugsturen van vluchtelingen. Daags na ingaan van de deal op 20 maart reisde ik af naar Lesbos om een inschatting te maken van de rechtsbijstand waar iedere asielzoeker recht op heeft. Ik was de eerste advocaat in Moria sinds het een detentiecentrum is. Het bericht van mijn aanwezigheid ging als een lopend vuurtje rond, al snel was ik omringd door een wanhopige menigte. Uit Syrië, Irak, Afghanistan, zelfs Congo. Daaronder Koerden, yezidi’s, christenen, en andere vervolgde minderheden. Mensen die, als ze in Nederland asiel zouden aanvragen, zonder al te veel moeite een verblijfsvergunning krijgen. Nu zitten ze vast en worden ze, als het aan de EU ligt, uitgezet.

Veel vluchtelingen in het kamp woonden daar al toen de poort nog openstond. Het werd gebruikt als opvanglocatie voor bootvluchtelingen die vanuit Turkije waren overgestoken. Na registratie reisden ze door naar het Griekse vasteland, vandaar verder Europa in. Op 20 maart gingen de poorten plotseling op slot. Uit protest hebben diverse hulporganisaties zich teruggetrokken uit het kamp en het lijkt er niet op dat de overheid – Grieks of Europees – de rol van deze organisaties overneemt. Bovendien komen er nog steeds boten aan op Lesbos en loopt het kamp in snel tempo vol.

Tot 20 maart konden vluchtelingen doorreizen vanaf Lesbos, omdat Griekenland door de rest van Europa wordt gezien als land waar de omstandigheden zo slecht zijn dat van asielzoekers niet wordt verwacht dat ze er asiel aanvragen. In 2011 oordeelde het Europees Hof zelfs dat in Griekenland sprake is van „onmenselijke behandeling”. De ‘Dublinverordening’, die Europese staten de mogelijkheid geeft asielzoekers terug te sturen naar het eerste EU-land van aankomst, wordt daarom niet toegepast op Griekenland. Sinds 20 maart is alles anders. Vluchtelingen mogen niet meer doorreizen vanuit Griekenland. De EU wil dat ze per kerende post worden teruggevlogen naar Turkije; het land dat ze met gevaar voor eigen leven in een bootje waren ontvlucht. Juristen in Brussel moesten nogal wat kunst- en vliegwerk uithalen om dit, althans op papier, juridisch mogelijk te maken. Immers, een vluchteling terugsturen naar een land buiten de EU kan alleen als dat een „veilig derde land” is. Turkije voldoet niet aan de voorwaarden. Voor niet-Europeanen is het daar onmogelijk om te worden erkend als vluchteling en Turkije stuurt daadwerkelijk vluchtelingen terug naar gevaarlijke landen als Syrië en Afghanistan.

Tot voor kort werd Turkije door geen van de EU-landen als veilig derde land gezien. Om die reden zal Nederland, ook vandaag nog, geen Syriërs terugsturen naar Turkije. Toch hebben de Europese regeringsleiders Griekenland ertoe bewogen Turkije de kwalificatie ‘veilig’ te verlenen. Dit opent de deur voor de zo vurig gewenste uitzetting naar dat land. Onder Grieks recht kan dan wat onder Europees recht niet mag. Een rechter kan vaststellen of dit juridisch houdbaar is, in een procedure aangespannen door een asielzoeker tegen uitzetting naar Turkije. Voor de mensen in Moria betekent dit dat ze hun zaak moeten zien voor te leggen – eerst aan een Griekse rechter en daarna, zo nodig, aan het Europees Hof voor de Rechten van de Mens. De EU beloofde toegang tot procedures, maar niemand weet hoe, wanneer en volgens welke regels. Intussen wordt gezegd dat de eerste uitzettingen naar Turkije reeds zijn uitgevoerd; een schending van het Vluchtelingenverdrag.

Met de deal zijn miljarden euro’s Europees geld gemoeid, maar het heeft er alle schijn van dat daarvan niets is gereserveerd voor rechtsbijstand. De reden daarvoor laat zich raden: volgens de deal moeten alle vluchtelingen van na 20 maart terug. Juridische procedures die kunnen leiden tot uit- of afstel zijn juridisch verplicht, maar in de praktijk niet gewenst. De Nederlandse bijdrage in Moria richt zich uitsluitend op bewaken en uitzetten. Om toegang tot eerlijke procedures te garanderen, moeten er snel rechtsbijstandverleners naar de Griekse eilanden.

Nu niemand verantwoordelijkheid neemt, is het aan asieladvocaten om de bijstand zelf te organiseren. Met hulp van Europese advocatenordes proberen we advocaten naar Lesbos te krijgen. Hopelijk lukt dat vóór de radeloze bewoners van Moria worden uitgezet, op illegale wijze en met medewerking van Nederland.