‘De nieuwe situatie is immoreel’

Murat Erdogan, Turkse migratiedeskundige Nu Europa vluchtelingen wil terugsturen naar Turkije zullen hun mensenrechten moeten worden beschermd. Wie doet dat?

Een baby zit op de snelweg. In september blokkeerde de Turkse politie honderden vooral Syrische migranten de weg in de Turks-Griekse grensstreek. Foto Osman Orsal/Reuters

Murat Erdogan is teleurgesteld. Jarenlang probeerden hij en andere Turkse migratiedeskundigen en mensenrechtenactivisten de regering ertoe te bewegen een asielsysteem op te zetten. Ze kregen steun van de Europese Unie, die dat eist van landen die toetreden.

Het asielsysteem is nog verre van af. En toch sloot diezelfde EU op 18 maart een akkoord met de Turkse regering over de terugkeer van grote aantallen vluchtelingen naar Turkije. „Dit tast de reputatie van de EU aan”, zegt Murat Erdogan over het „hoogst problematische” akkoord. Hij is directeur van het onderzoekscentrum voor migratie en beleid (HUGO) van de Hacettepe Universiteit in Ankara. Hij is een toonaangevend migratiedeskundige en adviseur van de Turkse regering.

„De prioriteiten van de Europeanen zijn totaal veranderd. Mensenrechten in Turkije zijn niet belangrijk meer. Het gaat er alleen om dat wij de vluchtelingen hier houden.”

Sommigen van zijn collega’s aan de universiteit zijn juist een beetje opgelucht. Ze vrezen dat Turkije afdrijft richting het Midden-Oosten. En vinden de AK-partij, die al sinds 2003 aan de macht is, veel te islamitisch. Dat de Turkse regering weer actief met de EU onderhandelt en laat merken te streven naar EU-lidmaatschap stelt ze gerust, vertelt hij. Zelfs als dat betekent dat Turkije met grotere aantallen vluchtelingen blijft zitten.

Waarom wil de Turkse regering dit? Wat is het Turkse belang?

„Het draait niet om de vluchtelingen. De regering heeft grote belangen door het buitenlandse beleid dat onder vuur ligt. Premier Ahmet Davutoglu richtte zich als minister van Buitenlandse Zaken nog op het Midden-Oosten. De afgelopen vijf jaar hoorden we niets meer over de EU en Brussel. Door de vluchtelingen is de EU voor het eerst weer terug.

„De regering legt veel nadruk op het visumvrij reizen. Ze wil ons laten zien: ‘Ons beleid is helder. We willen deel zijn van de EU.’ 60 tot 70 procent van de bevolking neigt meer naar de EU, blijkt uit onderzoek. Ik zie het als een akkoord tussen twee verliezers. Tussen Turkije, dat internationaal geen vrienden meer heeft, en de EU, die geen hoop meer heeft.”

Na 4 april worden vluchtelingen teruggestuurd naar Turkije. En dan?

„We krijgen zeer beperkt informatie. Het enige wat we weten is dat nu alle vluchtelingen zullen worden teruggestuurd en wij dan in ruil voor degenen die illegaal gingen ‘betere Syriërs’ naar Europa sturen.

„Ook is nog veel onduidelijk. Dan heb ik het niet eens over wie voor de vluchtelingen zal zorgen. Dat kan de Turkse hulporganisatie AFAD zijn, die de kampen beheert, of [de VN-vluchtelingenorganisatie] UNHCR. Dat maakt niet zo veel uit. Maar naar wie sturen we die vluchtelingen dan? Naar Duitsland, Hongarije of Spanje? Kunnen we de EU eigenlijk wel vertrouwen dat dit echt gaat gebeuren?

„Geld is zo overgemaakt, maar de aan Turkije beloofde 3 miljard euro voor vluchtelingenopvang hebben we ook nog altijd niet. Je hebt voor dit soort zaken procedures nodig.”

Zijn de plannen legaal?

„Volgens mij niet. Je hebt het over allemaal individuen. Voor ieder van hen moet je een aparte procedure doen. Als je dat niet doet, is het tegen de mensenrechten. In het verleden heeft de EU talloze keren tegen Turkije gezegd dat het Verdrag van Genève in zijn geheel moet worden geaccepteerd. Zonder de geografische beperking die we nu hebben, waarin staat dat alleen Europeanen in Turkije asiel kunnen aanvragen.

„Maar opeens heeft niemand het daar meer over. Ik heb het de hoogste adviseur van de premier gevraagd. Die zei dat de Europeanen er in de onderhandelingen niet over zijn begonnen. Dat is overduidelijk heel slecht beleid van de Europeanen.

„Ik ben ervoor dat Turkije vluchtelingen een echte vluchtelingenstatus geeft. Ik heb me er samen met anderen enorm voor ingezet om daarvoor te ijveren bij de Turkse autoriteiten. En nu laten de Europeanen die eis gewoon vallen.”

Hoe verklaart u dat?

„Volgens mij komt de huidige situatie Europese landen wel goed uit. Syriërs vallen in Turkije automatisch onder een speciale wet die ze tijdelijke bescherming geeft. Doordat ze hier beschermd zijn, kan Europa hun aanvraag in Europa gemakkelijker afwijzen.”

Zijn vluchtelingen veilig in Turkije?

„Je kunt Turkije niet gemakkelijk veilig noemen, maar dat geldt ook voor andere plaatsen in Europa. Het draait erom dat dit allemaal niet op basis van de wet is. Het is gebaseerd op de belangen van regeringen.”

Wat verwacht u vanaf 4 april?

„Vluchtelingen zullen protesteren. Niet-gouvernementele organisaties zullen met ze meedoen. Het wordt niet makkelijk. Dit zijn mensen, geen goederen. Ze zullen tegenwerken met gebruik van alles wat in hun macht ligt. Misschien steken ze zichzelf in brand om te proberen op het Europese continent te blijven.”

Als gevolg zullen er meer vluchtelingen in Turkije blijven. Kan Turkije dat aan?

„Er is een hoge sociale acceptatie. Maar dit is niet houdbaar. Er zijn hier meer dan drie miljoen vluchtelingen. We zullen grote discussies krijgen.

„We hebben een vreemde situatie. Ongeveer de helft van de bevolking vertrouwt president Erdogan blind. Als hij iets regelt, hebben ze er geen probleem mee. Zo bleek uit een enquête dat 80 procent van de mensen niet wil dat vluchtelingen een werkvergunning krijgen. Maar nu de regering die wet heeft aangenomen, zegt niemand er iets over.”

Hoe kan dat?

„We hebben een erg zwakke democratie met weinig ngo’s, die bovendien weinig instrumenten hebben. Demonstreren is lastig en er zijn weinig academici om op te steunen. En mensen hebben geen idee van wat er gaande is omdat de regering de meeste media beheerst.

„Als mensen terug beginnen te komen, of dat nu per boot of trein is, verwacht ik dat mensen wel gaan reageren. Maar niet tegen de regering, maar tegen de Europeanen. Het zal niet gemakkelijk zijn voor de regering om uit te leggen waarom we deze mensen terug moeten nemen. Vanwege 3 miljard euro? Vanwege het schrappen van de visumplicht? De nieuwe situatie is immoreel.”