Stanley Milgram: gehoorzaamheid als probleem

Milgram (Peter Sarsgaard) en zijn stroomstootexperiment

Anders dan krankzinnige geleerden – Frankenstein, Dr. Strangelove – maakt de biopic, of biografische film, wetenschappers van oudsher liefst zo saai mogelijk. Omdat ze zulke ‘zeldzame vogels’ zijn (producer Darryl Zanuck, 1938) moet hun karakter normaal zijn, anders haakt het publiek af. Het drama schuilt in trauma (dat ze tot onderzoek aanzet), zelfopoffering en onbegrip: pas na lange strijd ziet de wereld hun gelijk.

In moderne biopics zijn wetenschappers wel excentriek, maar blijft wetenschap bijzaak in het persoonlijke drama: spierziekte (Stephen Hawking), homovervolging (Alan Turing). Dat maakt Experimenter zo’n originele biopic: hier is het leven van experimenteel psycholoog Stanley Milgram, die in 1984 op 51-jarige leeftijd aan een hartaanval overleed, juist ondergeschikt aan zijn werk.

Milgram werd bekend met zijn Small World-experiment, waarbij hij via brieven vaststelde hoeveel schakels zich tussen volstrekt willekeurige Amerikanen bevinden. Gemiddeld 5,5, zo bleek. Ofwel ‘six degrees of separation’: de samenleving als fijnmazig netwerk. Minder vrolijk stemde zijn gehoorzaamheidsexperiment uit 1963. Milgram liet deelnemers in de waan dat ze, om het belang van straf in het leerproces vast te stellen, stroomschokken gaven aan andere mensen zodra die een fout maakten. Ruim tweederde bleef dat op bevel doen, ook als ze gejammer hoorden of het voltage dodelijk werd. Experimenter toont het gewraakte experiment, waarna Milgram de ‘vierde muur’ slecht en in gestileerde scènes doceert over zijn familie (Oost-Europese joden) en motieven (verbazing over Auschwitz).

In één opzicht is Experimenter traditioneel: Milgram is een onbegrepen genie wiens loopbaan onder zijn experiment lijdt. Als zijn resultaten onweerlegbaar blijken, hekelt men zijn methoden. Tot ze in de jaren zeventig, samen met het Standford Prison Experiment en Hannah Arendts ‘banaliteit van het kwaad’, door percoleren, illusies over onze aard overboord gaan en de postmoderne tijd begint. In 1976 volgt de eerste Milgram-biopic, The Truth Level, een B-film met William Shatner van Star Trek. Milgram haalt daarover de schouders op; typisch voor dit als biopic vermomde essay dat dramatisering dapper versmaadt.

    • Coen van Zwol