‘Je wilt het doden een soort realiteit geven’

In zijn vijfde film duikt David Verbeek, specialist in vervreemding en virtualiteit, in het brein van een dronepiloot. “Ik wil niet terug naar de boerderij, maar we moeten er op zijn minst over nadenken.”

We zijn in Plato’s grot. Waar de mens in de duisternis licht en schaduwen over de wand ziet spelen. Schaduwen van dingen, niet de dingen zelf. In Plato’s dialoog De Staat was dat een metafoor voor de beperking van menselijke waarneming, bij regisseur David Verbeek verwijst het eerder naar virtuele realiteit.

De grot bevindt zich in het brein van de Franse dronepiloot Ivan, die in Full Contact in Amerikaanse dienst twaalf Jemenitische jongens doodt, misschien onschuldige scholieren. Het doet hem niks. Ongelukje, bevel is bevel. Tot we via die grot in zijn onderbewustzijn afdalen.

Full Contact is niet de eerste dronefilm: eerder waren er de, mislukte, speelfilms Drones en Good Kill, straks volgt Eye in the Sky. Verbeek begon al in 2010 aan Full Contact. „In Cannes vertoonde ik toen RU There, over een professionele gamer die in een virtuele wereld leeft waar niks echt is”, vertelt hij in het Amsterdamse café Kobalt. „Ik was nog lang niet klaar met de virtualisering van de samenleving, en toen las ik over drones. Zo’n piloot leeft ook in een virtuele wereld, stelde ik me voor. Maar de gevolgen van zijn handelen zijn juist heel reëel.”

Lees ook: ‘s Werelds bekendste dronepiloot Brandon Bryant schrok van ‘Full Contact’: dit ging over hem.

Verbeek ging aan de slag, er volgden vertragingen, maar toen het deels in Kroatië opgenomen Full Contact vorig jaar in Toronto in première ging, was hij eerder relevanter geworden. Waar andere dronefilms inzoomen om de morele en politieke aspecten van ‘remote controlled warfare’, gaat Verbeek in op de psychologie. Zijn oeuvre draait als sinds zijn in China opgenomen Shanghai Trance (2008) om vervreemding, gevoelsarmoede, isolement en virtualisering. Dronepiloot Ivan is een echte Verbeekheld die eenzaam met spiegelhelm door de woestijn scheurt, woordarm converseert, emotieloos seks heeft en bloedloos moordt. Bij het schrijven van Full Contact probeerde Verbeek zich in deze ‘joystick warriors’ te verplaatsen. „Ik dacht: als je op zo’n afstandelijke manier levens neemt, krijg je een schuldtrauma, juist omdat het onecht voelt. Zoals een sniper, ook zo’n moderne held. Ik nam aan dat je dat doden een soort realiteit wilt geven. Daarom komen in mijn films Ivan zijn Arabische slachtoffers steeds nader: van scherm naar machinegeweer naar vuisten.”

Toch was Verbeek opgelucht toen gewezen dronepiloot Brandon Bryant een ruwe versie van zijn film zag. „Hij was het publiek waar ik het bangst voor was. Klopte het wat ik bedacht?” Bryant was argwanend, aldus Verbeek: hij vond dat drones zich beter leenden voor documentaires. „Maar na afloop keerde hij zich om en vroeg: ‘How did you get into my head?’

Verhalen als traumaverwerking

„In eerste instantie ontken je verantwoordelijkheid. Just following orders. Maar je hebt alle tijd om na te denken, en bent toch degene die de knop indrukt. Dat gaat heel diep in het onderbewuste en kan PTSS opleveren. Geen shell shock, want fysiek gevaar ontbreekt. Een morele variant, zeg maar. Het gaat erom dat je stressniveau zo lang zo hoog ligt, dat je er niet zomaar vanaf komt.”

Full Contact toont hoe je via verhalen met jezelf in het reine komt. „Iedereen doet dat voortdurend. Stel, je wandelt door Amsterdam, een fietser rijdt je bijna van je sokken en roept: ‘Kijk toch uit sukkel!’ Je zegt niks terug en loopt door, maar een kwartier lang herbeleef je die situatie. Dat je terugroept: ‘Klootzak!’ Of in gedachten een gesprek aangaat, of hem voor zijn bek slaat. Je hervertelt het tot je er klaar mee bent. Dat doen wij met alles. Relaties die uitgaan: had ik dit maar gezegd of dat gedaan. Dat probeer ik in Full Contact: geen verhaal in drie aktes, maar drie versies van hetzelfde verhaal.”

Of de relatieve precisie van drones dan geen vooruitgang is in de oorlogsvoering? Misschien, denkt Verbeek. Beter dan wat Poetin in Syrië aanricht. Maar daar mogen anderen films over maken.

Wat hem boeit, is de wereld waar beurshandelaars zich met coke ongevoelig snuiven voor de schade die ze aanrichten, waar Mark Zuckerberg tevreden door een zaal vol mannen met Oculus Rift-brillen loopt die opgaan in zijn virtuele realiteit. „Hoe leef je in een wereld met steeds meer schermen tussen jezelf en de ander, of de gevolgen van je handelen? Ik ben niet conservatief, ik hoef niet zo nodig terug naar de boerderij. Maar we moeten er op zijn minst over nadenken.”

    • Coen van Zwol