De Amazone in verpletterend zwart-wit

De indiaanse sjamaan Karamakete zakt de rivier af, op zoek naar de mysterieuze yakurna-bloem.

Al het groen is zwart in Ciro Guerra’s overweldigende derde film El abrazo de la serpiente. Wat een verpletterend goeie keuze om het Amazonegebied in zwart-wit te filmen. Colombiaan Guerra (1981) vertelde in interviews zich te hebben laten inspireren door de films en foto’s die de twee ontdekkingsreizigers die hij portretteert – Theodor Koch-Grünberg (1872-1924) en Richard Evans Schultes (1915-2001) er tijdens hun expedities hebben gemaakt. Filmpjes van Grünberg zijn op YouTube te vinden, de foto’s van Schultes zijn onder andere verzameld in het boek The Lost Amazon.

Hij koos het palet tussen wit en zwart ook omdat hij geen idee had hoe hij al het groen van de jungle op film in beelden moest vangen. Hij zou er waarschijnlijk nieuw filmmateriaal voor hebben moeten uitvinden, want alle negatieven, emulsies, kleurbewerkingsprogramma’s leggen het af tegen dat levende, pulserende, hallucinante groen in de werkelijkheid. Nu horen we alleen hoe het regenwoud klinkt: een eindeloos hypnotiserend concert van geruis en geroezemoes.

Guerra’s film, die genomineerd was voor een Oscar voor beste niet-Engelstalige film, is het Latijns-Amerikaanse equivalent van Joseph Conrads beroemde novelle Heart of Darkness. De film vertelt de twee door elkaar gesneden verhalen van Grünberg en Schultes, die beiden met een tussenperiode van dertig jaar met de Indiaanse sjamaan Karamakete de rivier afzakken op zoek naar de mysterieuze yakurna-bloem, een plant waaraan helende en geestverruimende krachten werden toegeschreven.

Het water van de rivier, dat kronkelt als een slang, werkt als een spiegel en een tijdmachine. Onwerkelijke shots waarin alleen het water in overrompelend Cinemascope over het filmdoek golft, en waarin we de weelderige waterige wereld zachtjes omgekeerd voorbij zien varen, laten zien hoe vloeibaar en osmotisch tijd en ervaring zijn. Grünberg en Schultes zijn elkaars tegenpolen. De eerste was de naïeve, nieuwsgierige onderzoeker, die deel had aan de dromen van de jungle. De tweede vond dertig jaar later juist zijn weg naar Karamakete omdat hij leed aan slapeloosheid, en nog nooit gedroomd had. Terwijl, zo klinkt de boodschap van de film terloops: we alleen kunnen genezen als we leren dromen. Schultes was de man die de jungle kwam exploiteren, op zoek naar rubber voor de Amerikaanse regering, en als grondlegger van de etnobotanie coauteur van een boek over hallucinogene planten met de latere uitvinder van de lsd, Albert Hofmann.

Net als het boek van Conrad geeft ook El abrazo de la serpiente een duistere kijk op de menselijke beschaving. De reis door de jungle is een reis door de geschiedenis van missie en kolonialisme – met een behoorlijk onthutsende episode bij een verlaten missiepost waar alle barbaarsheden en bestialiteiten van een geloof dat van zijn spiritualiteit is ontdaan als ingewanden naar buiten stulpen. Maar het is ook een mentale reis over wil en wetenschap, intuïtieve ontvankelijkheid en wijsheid.

Het is een bad trip natuurlijk. Maar eentje die zo weergaloos is, dat hij met betovering en schoonheid laat zien dat werkelijk inzicht soms met pijn en afschuw over het menselijk oog gepaard moeten gaan.