Fien

Dezer dagen heb ik veel naar Fien de la Mar (1898-1965) gekeken, een actrice en cabaretière die als een van de grootste theaterpersoonlijkheden van Nederland geldt. Dit naar aanleiding van de documentaire Ik wil gelukkig zijn van Annette Apon, die nog in de bioscopen rouleert.

Dankzij deze film kunnen nu ook jongere generaties met dit bijzondere theatertalent kennismaken. Helaas kleeft er ook een bezwaar aan de documentaire. Apon probeert Fien nogal geforceerd als artieste tot leven te wekken, zoals via een optreden van actrice Johanna ter Steege, die weinig met Fien gemeen blijkt te hebben. Wie Fien zelf uitvoerig in actie wil zien, komt meer aan zijn trekken op YouTube waar delen uit een tv-documentaire, die cabaretpaus Wim Ibo in 1971 voor de KRO maakte, te zien zijn.

fritsabrahams0

We horen daar ook enkele meningen over haar van collega’s die haar allesbehalve sparen. „Er was niet met haar om te gaan”, zegt acteur Johan Kaart op een toon alsof hij nog steeds boos is. „Zo’n zonderlinge vrouw! Verschrikkelijk onberekenbaar. Je kon niet met die vrouw praten. Daarom zeiden al die directeuren: die engageer ik niet, die is mij te lastig.”

En Sylvain Poons, die ook veel met haar gewerkt had: „Fien kon op het toneel zo ontroerend zijn dat ze veel ovaties kreeg, maar ik heb ook gemerkt dat ze zei: ik hoor het al, het gaat jullie een beetje boven de pet, ik zal een eenvoudiger liedje zingen.”

Al die mensen die haar goed gekend hebben, praten op een nogal defensieve manier over haar, alsof ze steeds begrip willen vragen voor haar nare gedrag. Wim Ibo doet dat al in zijn inleiding als hij zegt: „Ze was een kreng van een mens. Ze heeft veel mensen verdriet aangedaan, maar we zijn ons er allemaal van bewust geweest dat ze dat deed ondanks zichzelf – ze was een erfelijk belaste vrouw, ze was geniaal met alle schaduwzijden daarvan.”

De genialiteit als rechtvaardiging van een onmogelijk karakter? Het valt te proberen, maar dan moet het wel mogelijk zijn om, ruim een halve eeuw later, dat genie aan te tonen. Ook Annette Apon zat met dit probleem, vooral omdat er vrijwel geen opnamen bestaan van theateroptredens van Fien. We moeten het vooral doen met filmrollen, tv-beelden en geluidsopnamen.

Dat blijft behelpen. Ik ben Bleeke Bet in Eye gaan zien, een speelfilm uit 1934 met zo’n erbarmelijk, oubollig verhaal dat het me moeilijk viel hem helemaal uit te zitten. Fien zingt er enkele aardige liedjes in, zoals haar lijflied Ik wil gelukkig zijn, maar wie kan geniaal zijn met zulk materiaal?

Ze kon goed zingen, maar door de dictie, de vaak larmoyante teksten en, niet te vergeten, het enigszins vervormde geluid klinkt alles wel erg gedateerd. De kloof tussen de theatraliteit van toen en de realiteit van nu blijkt onoverbrugbaar.

Mij kon ze nog het meest overtuigen met de innerlijke monoloog Wals van Dorothy Parker, die ook in Ibo’s documentaire is opgenomen. Daarin speelt ze een vrouw die door een boerenkinkel ten dans is gevraagd en de marteling met verzwegen walging doorstaat. Het is een tv-opname uit 1964, een jaar voor haar zelfmoord. Fien had een woest leven achter de rug met veel minnaars en ruzies en het lijkt alsof ze in dit nummer alles sardonisch van zich afpraat. „Met u zou ik eeuwig door willen dansen, eeuwig, eeuwig door willen dansen….”

    • Frits Abrahams