Bart van U. paranoïde en schizofreen

De verdachte van de moord op Els Borst en zijn zus Loïs staat deze week terecht. God zou hem hebben geleid.

Rechtbanktekenaar Jan Hensema tekent Bart van U. en zijn advocaat Noëlle Pieterse tijdens de zitting in de Rotterdamse rechtbank. Foto Robin Utrecht

Halverwege de eerste zittingsdag in het proces tegen de man die de moorden op Els Borst en zijn zus Loïs heeft bekend, komt de rechter met een gewetensvraag voor verdachte Bart van U. (40 jaar). De kalende man met zwarte baard zit in een donker pak en met een voortdurend trillend linkerbeen schuin voorovergebogen voor de rechtbank.

Als Bart, zoals hij zelf bij herhaling zegt, „handelde in opdracht van God” toen hij voormalig minister van staat Els Borst met messteken doodde, verdient hij dan wel straf voor een wereldlijke, burgerlijke rechtbank?

De verdachte denkt even na. „Normaal gesproken wel”, vindt hij. „Maar er kunnen uitzonderingen zijn”, zegt hij, zonder die verder te noemen. „Ik vind het niet normaal wat ik heb gedaan. Triest. Ik wilde moorden voorkomen en dan pleeg ik zelf een moord.”

Vanaf zijn zevende levensjaar heeft de uit een diepgelovige familie afkomstige Van U., naar eigen zeggen, geworsteld met een vreselijk dilemma. Dat jaar kreeg hij tijdens een koortsaanval bij een blindedarmontsteking een visioen. Een goddelijke opdracht: ‘Dood degene die verantwoordelijk is voor euthanasie’. Maar hoe verhoudt zich dat met het gebod ‘gij zult niet doden’? Van U. hoopte dat Jezus uitkomst zou bieden. „Want door zijn geest zal alles geschieden.”

Voormalig maritiem officier Van U. had het gemunt op Els Borst omdat zij als minister van Volksgezondheid de strafbaarstelling van euthanasie had opgeheven. Hij was bij haar aan de deur geweest om haar de speelfilm Amen te geven, die volgens hem kwalijke euthanasiepraktijken toonde. Hij wilde Borst aanvankelijk bekeren zodat ze niet hoefde te worden gedood. Net zoals de bijbelse stad Nineve gespaard bleef na prediking van de profeet Jona.

Het liep anders. Toen Borst zaterdagmiddag 8 februari 2014 na een D66-congres met de auto terugkeerde in de garage bij haar woning in Bilthoven, glipte Van U. mee naar binnen. Hij stond achter de auto toen de vrouw uitstapte. Hij vroeg, zoals hij al bij een eerder bezoek had gedaan, de adressen van de politici Wim Kok en Jan Peter Balkenende. Die gaf Borst niet. Toen viel Van U. haar aan met een mes en bleef steken. „Tot de laatste zucht eruit ging.”

Na het doden van Els Borst voelde Van U. zich „als gedienstige geest” opgelucht. Hij was ook „boos en teleurgesteld omdat de duivel een spelletje speelde” met hem. „Opeens kan God je loslaten en dan word je goddeloos.” Van U. versleepte het lichaam van Borst omdat zijn fietssleutels onder haar lagen en fietste vervolgens terug naar zijn woonplaats Rotterdam.

Elf maanden daarna pleegt hij in de Kralingse woning die hij deelt met zus Loïs opnieuw een moord. Op de overloop steekt Van U. zijn zus tientallen keren met een mes omdat ze hem een week eerder had getrakteerd op eierkoeken. „Ze weet dat ik die niet lust.” Volgens Van U. werd hij voortdurend gepest door zijn zus. Ze zou stofzuigerslangen hebben doorgesneden en gaten in zijn jas hebben gemaakt. „Je moet altijd opletten met haar.”

Vorig jaar was het genoeg en stak hij haar dood. Toen ze bloedend onderaan de trap lag gaf hij haar een genadestoot. „Ik zag dat ze stervende was. Toen heb ik haar nog een steek gegeven om het sneller te laten verlopen.”

Het drama heeft diepe sporen nagelaten in de familie. Zus Sara schetste in een aangrijpende slachtofferverklaring hoe de moord het leven van ouders, drie zussen en andere familieleden voor altijd verpest heeft. Tot op de dag van vandaag leven ze in doodsangst voor Bart – die ze geen enkele keer bij zijn naam noemde.

Loïs was volgens Sara juist iemand die anderen hielp, een lieve dochter, levenslustige zus en een supertante. Ze deed alles om te voorkomen dat Bart – die hypotheekschulden had – op straat terecht zou komen. „Ze werd door hem als vuil achtergelaten”, zei Sara. Ze vergeleek de familie met drenkelingen die enkel nog gedragen worden door God „die ons kracht geeft”. Tijdens de toespraak van Sara, die de rechters vroeg een passende straf op te leggen voor de „morbide daden van deze moordenaar”, moest Bart heel even huilen.

Gedragsdeskundigen, die Van U. in het Pieter Baancentrum twee keer over een periode van zeven weken hebben geobserveerd, concluderen dat de verdachte sterk verminderd toerekeningsvatbaar was toen hij de vrouwen doodde. Forensisch psychiater Ronald Rijnders zei ook niet uit te sluiten dat de verdachte volledig ontoerekeningsvatbaar was. Van U. heeft een ziekelijke stoornis, maar wordt daar volgens de psychiater niet honderd procent door gestuurd.

Inmiddels slikt de verdachte antipsychotica, waardoor hij iets meer emotie toont. Er is nu makkelijker een normaal gesprek met hem te voeren. Hij heeft zijn ouders ook alweer een paar keer gesproken. „Maar hij blijft vol zitten met paranoïde ideeën”, aldus Rijnders.

De gedragsdeskundigen adviseren Van U. langdurige tbs met dwangverpleging op te leggen. De ernstige stoornissen – chronische paranoia en schizofrenie – moeten worden behandeld. Anders bestaat het risico op herhaling van de delicten.