Met elkaar in gesprek blijven in een verziekt debatklimaat

Het midden zoeken, de schreeuwlelijkerds buiten gevecht stellen, dat lijkt de missie van de korte documentaire Alles Komt Goed? over de kloof tussen moslims en niet-moslims. Maar er ontbreekt een hoop.

Na de terreuraanslag op de redactie van Charlie Hebdo in januari 2015 deed Fidan Ekiz als tafeldame in DWDD een oproep die veel reacties uitlokte. De journalist en programmamaker vroeg alle Nederlanders met een islamitische achtergrond om afstand te nemen van de daders.

Een dergelijke oproep was wel vaker gedaan, maar nog zelden door iemand die zelf tot de aangesproken groep behoorde. Ekiz werd vooral bewogen door de angst van haar Turkse ouders, dat ze niet in Nederland zouden kunnen blijven, nu de omgeving het hun leek te verwijten. Dus dan zou een massaal excuus wellicht de kans van acceptatie kunnen vergroten.

De meeste moslims, ook uit Ekiz’ omgeving, vonden het maar raar. Waarom zouden zij zich verantwoordelijk moeten voelen voor de idiote gedragingen van mensen die zeggen uit naam van de islam te handelen? Bovendien zou het toch weinig uitmaken, in het sterk polariserende debatklimaat.

Filmmaker en theaterregisseur Abdelkarim El-Fassi ging nog een stapje verder. Mede naar aanleiding van deze oproep maakte hij een korte film, waarin ouders hun kinderen ertoe aanzetten om sorry te zeggen voor de fouten van mensen die er net zo uitzien als zij: „Weet je wie ook blond haar en blauwe ogen had? Anders Breivik!”

Lastige twistgesprekken

Fidan Ekiz begon zich af te vragen of het wel zo’n goed idee was geweest die oproep te doen. Op Tweede Paasdag zond de VARA in de zendtijd van DWDD de korte documentaire Alles Komt Goed? uit, waarin Ekiz in discussie gaat met haar tegenstanders en ook lastige twistgesprekken voert met haar man, journalist Wierd Duk. Het vraagteken achter de titel werd toegevoegd na de Brusselse aanslagen.

Het uitgangspunt van de door Martijn Nijboer geregisseerde film verdient alle lof: het toelaten van twijfel over eigen standpunten in een verziekt debatklimaat. Sommige kwesties worden nu op Twitter beslecht met het argument dat het oorlog is en dus alles toegestaan. Het is duidelijk dat Ekiz niet van ruzie houdt en vreest uitgesloten te worden. Liever een knieval dan een terugkeer naar Turkije.

Ekiz zoekt het midden en wil de schreeuwlelijkerds buiten gevecht stellen

El-Fassi gaat de confrontatie aan en verzet zich nogmaals tegen de neiging sommige mensen niet als individu aan te spreken, maar louter als exponent van een religieuze of etnische groep. Vergelijkbare geluiden hoort Ekiz van leden van een islamitische studentenvereniging. Ook spreekt ze een boze autochtone Nederlander, die vreest dat alles waar hij zijn leven lang voor gewerkt heeft, verloren zal gaan door een stortvloed aan nieuwe Nederlanders. Allemaal bekende geluiden, het enige opmerkelijke is dat in deze tv-productie mensen hun best doen naar elkaar te luisteren.

Discussies in de keuken

Het spannendst vond ik de discussies tussen Ekiz en Duk, thuis in de keuken. Zij heeft haar oproep min of meer ingetrokken, ook al omdat na de nieuwe Parijse aanslagen van november, een flink aantal Europese moslims wel degelijk had laten weten: „Dit is niet mijn islam!”

Maar Duk vindt het nog steeds nodig, want hij vreest dat onze westerse waarden onder druk komen te staan van een snel groeiende groep andersdenkenden. Bovendien, als de Europese moslims niet een eigen nieuwe variant van het geloof ontwikkelen, dan is de islam in dit werelddeel ten dode opgeschreven, zo stelt hij.

Bron: NPO

Filmstill uit Alles komt goed? Bron: NPO

Het belangrijkste in deze niet steeds consequente poging tot analyse en duiding is de hardnekkige wil om met elkaar in gesprek te blijven, en niet uit te sluiten dat je minder gelijk hebt dan je gesprekspartner. Daar is nogal behoefte aan in dit stadium van het debat, waarin de zetten zichzelf steeds herhalen.

Kip of ei?

Het midden zoeken, de schreeuwlelijkerds buiten gevecht stellen, dat lijkt de missie. Maar er ontbreekt een hoop. Het is goed om vast te stellen dat „vroeger” moslims minder onheus behandeld werden, maar dan moet je ook vaststellen dat er „vroeger” minder manifestaties waren van symbolen waarmee moslims zich nadrukkelijk van de rest van de samenleving willen afzonderen. Kip of ei?

Het agressieve anti-vreemdelingengeluid, zoals het door sommige groeperingen bewust steeds opnieuw aangewakkerd wordt, had best wat duidelijker „benoemd” mogen worden, net als de rol van „bruggenbouwer” Ahmed Aboutaleb.

Maar alle beetjes helpen bij de broodnodige de-escalatie. Anders kan de wens van Ekiz en Duk dat hun tweejarige zoon nooit aangesproken zal worden op zijn afkomst of Turkse voornaam, nooit uitkomen. De vraag is inderdaad of dat nog goed komt.