‘Ik verzoen me met de schade, het resultaat is binnen’

Interview Diederik Samsom „Hard én humaan” noemt Samsom de Europese afspraken om de migrantenstroom over zee in te dammen. De PvdA-leider kijkt terug op zijn rol in de deal met Turkije en de felle kritiek die hij erover kreeg.

Diederik Samsom: „Als je bij alles denkt: ik wil dit alleen maar zonder schade voor de partij, dan gebeurt er echt niks.” Foto Robin Utrecht

Wel je doel bereiken, géén waardering oogsten. De onlangs met Turkije gesloten vluchtelingendeal heeft PvdA-leider Diederik Samsom politiek gezien voorlopig meer gekost dan opgeleverd.

Zijn pleidooi om eerst met een ‘luchtbrug’ vanuit Turkije te beginnen, maakte coalitiepartner VVD pissig. En zijn voorstel om vluchtelingen terug te sturen naar Turkije valt verkeerd bij humanitaire organisaties en juridisch deskundigen.

Dat het ongemakkelijk is, staat als een paal boven water

Nu ligt er een deal met precies die twee elementen: minder illegale migratie (terugsturen) in ruil voor meer legale (luchtbrug). Het moet vluchtelingen ontmoedigen om de gevaarlijke oversteek te maken en hen tegelijk een veilig alternatief bieden in Turkije. „Hard én humaan”, noemt Samsom de afspraken.

Welke rol had Samsom eigenlijk in dit verhaal? Volgens Gerald Knaus van denktank European Stability Initiative was hij „héél belangrijk”. Knaus is de geestelijk vader van de deal. Maar zijn ideeën, zegt hij zelf, kregen pas vleugels toen Samsom en de Duitse bondskanselier Angela Merkel ze politiek maakten.

Komend weekend gaat Samsom naar Lesbos, om te kijken wat er van de afspraken terechtkomt. De uitdaging is enorm: vanaf 20 maart mochten vluchtelingen niet verder naar het Griekse vasteland reizen, maar de eerste uitzettingen staan pas rond 4 april gepland. Het ambtelijke apparaat bereidt zich nu voor op de nieuwe procedure. Maar hulporganisaties trokken zich vorige week terug omdat de opvangcentra op Griekse eilanden in ‘detentiecentra’ zouden zijn veranderd.

Snapt u dat hulporganisaties hun steun hebben ingetrokken?

„Ik begrijp niet goed wáár ze dan niet meer aan meewerken. Hulporganisaties waren nooit betrokken bij de asielprocedure en zouden dat ook niet moeten zijn. Zij helpen en ondersteunen de vluchtelingen. Ik vind het jammer als deze verwijdering blijft: de kritische blik van Safe the Children is een meerwaarde op die eilanden. En natuurlijk moeten de asielprocedures voldoen aan internationale verdragen, dat is ook mijn uitgangspunt.”

Wat is uw eerste indruk: werkt het?

„De opvang schoot de eerste dagen tekort, maar nu wordt er bijvoorbeeld gewerkt aan betere opvang voor vrouwen en kinderen. De instroom loopt terug. Niet naar nul, maar van 2.500 per dag naar rond de tweehonderd is een forse daling. Of die bestendigt, moet blijken.”

Wanneer begint de EU met het opnemen van vluchtelingen uit Turkije?

„Zodra Turkije begint met het terugnemen van vluchtelingen. Het liefst hetzelfde uur, dezelfde minuut nog.”

De beelden van vluchtelingen die terugmoeten worden vast heftig. Vindt u dat moeilijk?

„Dat het ongemakkelijk is, staat als een paal boven water. Maar het gaat erom dat geen mensen meer verdrinken.”

Wie toch de oversteek naar Griekenland waagt, verspeelt zijn kans op legale migratie naar Europa. Is zo’n harde straf nodig?

„Zo letterlijk staat het niet in de afspraken. We willen de kwetsbaarsten helpen, de mensen in Oost-Turkije, die geen kant op kunnen, heg noch steg hebben en afhankelijk zijn van voedselhulp. De mensen die oversteken, zijn toch degenen die dat kunnen betalen. Die vorm van Darwinisme willen we tegengaan. We steken 6 miljard euro in het verbeteren van de situatie van vluchtelingen in Turkije. Het woord straffen zou ik alleen om die reden al vermijden.”

Niet-Syriërs krijgen minder bescherming in Turkije. Volgens Amnesty zijn Afghanen met harde hand uitgezet. Kun je die vluchtelingen wel met goed fatsoen terugsturen naar Turkije?

„Wij zetten ook mensen uit naar Afghanistan.”

Niet zonder asielprocedure. Die uitzettingen zijn toch alarmerend?

„Er is reden tot alertheid. Als vluchtelingen in Turkije geen bescherming krijgen, gaan ze niet terug. Dat is helder. Alleen ontstaat dan een muizengaatje en valt het concept in duigen, dat wil je ook niet. Turkije moet daarom iedereen dezelfde bescherming geven. Dat is ook zo afgesproken.”

Turkije denkt anders over fundamentele zaken als persvrijheid en mensenrechten. Heeft u uw ziel verkocht?

„Nee, ik ga 2,7 miljoen Syriërs in Turkije geen slachtoffer laten worden van het feit dat president Erdogan zich niet gedraagt zoals wij dat willen. We kunnen ook níet praten met Turkije: dat deden we tien jaar lang en daarmee verbeterde de situatie in ieder geval niet.”

De EU sloot eerder een akkoord met Turkije, in november vorig jaar. Het land beloofde toen vluchtelingen tegen te houden in ruil voor 3 miljard euro. Er kwam niks van terecht. Samsom besefte tijdens een bezoek aan Izmir in december dat de Turkse grenswacht het kat-en-muisspel met vluchtelingen nooit zou winnen.

In het vliegtuig terug naar Nederland las Samsom het plan van Gerald Knaus: een Eurekamoment. Hij besprak het in de coalitietop en op 17 december presenteerde Rutte het op een minitop van EU-leiders in Brussel als het ‘plan-Samsom’.

Vanwaar toch die naam van het plan?

„Het was een slimme zet van Mark Rutte richting de Oostenrijkse leider Werner Faymann, net als ik sociaal-democraat. Hij dacht: als ik zeg dat het van Samsom komt, moet Faymann wel luisteren. Typisch Mark.”

Bondskanselier Angela Merkel was er toen toch ook al mee bezig?

„Ja, al veel eerder. Alleen zij legde vooral nadruk op de legale migratie, terwijl het plan alleen werkt als je ook de illegale migratie aanpakt. Knaus had iemand nodig die dit politiek hoger kon tillen. Hij was zelf ambtenaren aan het overtuigen, daarvan is de impact beperkt.”

Wat rapporteerde Rutte u uit Brussel?

„Het was prima ontvangen, maar wel als een soort plan B. Het oorspronkelijke plan was toen nog: gewoon alles keihard tegenhouden.”

De eerste keer dat u publiekelijk over dit plan sprak zei u dat mensen ‘per kerende veerboot’ terug moesten. Dat viel verkeerd, ook bij de Europese Commissie.

„Klopt. We hadden onderweg vast dingen beter kunnen doen. Aan de andere kant voelde ik me nu wel geroepen om het plan zo goed mogelijk aan iedereen uit te leggen.”

U ging langs bij Eurocommissaris Dimitris Avramopoulos (Migratie) en voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie.

„We hebben met z’n drieën twintig minuten zitten praten over dit plan, tot in detail. Ik besefte weer hoe sterk het idee van Knaus is.”

Op 3 maart deed u er een schep bovenop: Europa moest vast met hervestiging vanuit Turkije beginnen. U kreeg forse kritiek.

„Angela Merkel zat toen vlak voor deelstaatverkiezingen, dus zij kón dat niet zeggen. Het was veel beter geweest als zij het had gedaan, want wie ben ik nou helemaal. Maar iemand moest hardop zeggen dat de EU legale migratie mogelijk wil maken. Daar liepen de Turkse onderhandelaars op vast. Zij dachten: wij willen geen openluchtgevangenis worden.”

U kreeg premier Rutte op de kast.

„Mark maakte een andere inschatting van de onderhandelingen. Hij zei: aan een luchtbrug zijn we voorlopig helemaal niet toe. Ik ken zijn definitie van voorlopig niet, maar drie dagen later lag het op tafel.”

Dankzij uw uitspraken in de pers?

„Dat weet ik niet. Ik weet alleen dat het kabinet donderdags nog zei dat op diplomatiek gebied helemaal niets gebeurde en op zondag waren de Turken aan boord.”

Turkije stelde voor dat het land voor elke teruggenomen vluchteling uit Griekenland één Syriër naar de EU mag sturen. Wie heeft dat bedacht?

„Ik. Gezien het wantrouwen moesten we een manier vinden om gelijk over te steken. Dat was zoeken. Mark dacht: dan laten ze één miljoen mensen naar Lesbos gaan en krijgen wij er één miljoen vluchtelingen bij. Allerlei formules kwamen langs, ‘één plus vijf min twee’, het leek wel wiskunde.”

In de Tweede Kamer en de Nederlandse publieke opinie kreeg u stank voor dank.

„Ik was helemaal niet bezig met wat hier publicitair moest gebeuren. Dat vond ik niet belangrijk genoeg om veel aandacht aan te besteden.”

U heeft toch een fractie en een partij die u hierin moet meenemen? Over een jaar zijn de verkiezingen.

„Allemaal waar. Ik doe er ook niet luchthartig over. Maar ik verzoen me ermee, omdat het resultaat binnen is. Als je bij alles denkt: ik wil dit alleen maar zonder schade voor de partij, dan gebeurt er echt niks. Niks. Ik ben bereid mijn achterban te vertellen dat er ook ongemakkelijke onderdelen aan dit verhaal zitten. Dat er een grens is aan wat we als land aankunnen, dat een vluchtelingenstroom beheersbaar moet zijn.”

Kunt u niet beter in Brussel gaan werken, weg van de Haagse dorpspomp?

„Zo zie ik het niet. Ik heb vaak genoeg géén lol van mijn positie, maar nu zat ik toevallig op een plek waar ik het juiste kon doen. Heus niet als enige. Als Angela Merkel er niet keihard aan had getrokken en als Mark niet zo hyperactief was geweest, was het niet gelukt. Mark maakte ergens onderweg de grap: jeetje, ik moet dit het plan-Rutte gaan noemen, want het lijkt nog te gaan lukken ook.”