Syriëganger niet zomaar vast te zetten

Turkije pakt Syriëgangers op en stuurt ze terug. Er gaan stemmen op om ze hier altijd meteen vast te zetten. Onder het huidige recht kan er al veel.

Er gaan stemmen op om voortaan iedereen die uit Syrië terugkomt vast te zetten. Een soort quarantaine, net als bij mensen die terugkeren uit een land waar een besmettelijke ziekte heerst. Die stemmen klinken luider nu bekend is dat een van de plegers van de aanslagen in Brussel door Turkije naar Nederland is teruggestuurd. Hoe gaat dat nu?

1 Stopt Turkije jihadisten?

Op Turkse luchthavens en aan de landgrenzen wordt tegenwoordig streng gecontroleerd op mogelijke Syriëgangers. De grenspolitie neemt bijvoorbeeld geregeld mannen apart en ondervraagt ze. Soms moeten ze hun facebookprofiel laten zien. Als daar jihadistische teksten op staan is de kans groot dat ze niet verder mogen.

De no entry database van Turkije bevat de namen van 35.970 verdachten uit 120 verschillende landen. Dat is de stand per januari dit jaar. Daaronder zouden 1.224 Belgen zijn. We weten niet hoeveel Nederlanders ertussen zitten. Volgens Turkse autoriteiten hebben ze erg moeten leuren en zeuren voordat ze de benodigde gegevens kregen van andere inlichtingendiensten.

Inmiddels komen er voortdurend namen bij, bijvoorbeeld doordat buitenlandse inlichtingendiensten doorgeven dat potentiële jihadisten reisplannen lijken te maken. Turkije heeft sinds 2011 ongeveer zevenduizend terreurverdachten gestopt.

2 Gebeurt dat allemaal de grens?

Nee. Het komt ook geregeld voor dat het wel lukt Turkije in te komen en zelfs Syrië te bereiken. el Bakraoui was midden in het toerismeseizoen via de luchthaven van de kustplaats Antalya naar Gaziantep gereisd, een grote stad dichtbij de grens met Syrië.

Eenmaal binnen viel hij wel op. Turkije heeft sinds 2015 speciale ‘risico-analyse-eenheden’ van de politie die (in burger) aanwezig zijn op luchthavens en bijvoorbeeld op busstations waar veel mensen richting Syrië vertrekken. Die hebben inmiddels zo’n 1.700 mensen onderschept.

3 Wat gebeurt met deze mensen?

Wie al aan de grens wordt gestopt wordt direct op een vlucht teruggezet en moet die zelf betalen. Meestal krijgen de autoriteiten in het land van herkomst dan een belletje of een bericht per diplomatiek schrijven.

Mensen die in Turkije worden opgepakt belanden in eerste instantie in een politiecel en worden daarna overgebracht naar een gevangenis. De Turkse autoriteiten proberen vervolgens vast te stellen wie de persoon is en zoeken contact met de ambassade. Ambassades van de meeste Westerse landen waaruit veel jihadisten komen hebben inmiddels een speciaal gedelegeerde politie- of inlichtingenofficier die aanspreekpunt is. De verdachten kunnen consulaire bijstand krijgen, maar weigeren dat vaak.

4 Hoe zit het met de bewijslast?

Turkije berecht deze mensen niet, maar zet ze alleen uit. Het papierwerk is daarop gericht en wordt daarom voor een groot deel gedaan door de Turkse vreemdelingendienst. Bij El Bakraoui duurde dit een maand. Dat geldt als kort.

In vergelijking met de meeste Europese landen hebben de Turkse politie en het leger verregaande bevoegdheden om mensen op te pakken als ze die van terreur verdenken. Het kan genoeg zijn dat iemand zich verdacht gedraagt en zich op de verkeerde plek bevindt. Verdachten kunnen lang zonder proces worden vastgehouden.

Omdat er geen rechtszaak volgt wordt ook weinig moeite gedaan om bewijsmateriaal te verzamelen. Het is aan de landen van herkomst zelf om de link met terreur te bewijzen en te besluiten of de teruggestuurde potentiële jihadist wordt vastgezet of in de gaten gehouden.

5 Kan Nederland ze vervolgens vastzetten?

Niet zomaar. Het strafrecht kent wel voorlopige hechtenis, maar daar zijn voorwaarden aan verbonden. Als iemand verdacht wordt van een ernstig misdrijf, kan hij worden vastgezet in afwachting van de strafzaak. Normaal gesproken mag dat alleen als er een stevige verdenking is, en dat wordt getoetst door de rechter. Bij door Turkije uitgezette mensen ontbreekt het juist vaak aan concrete informatie. Maar voor terreurverdachten zijn er twee uitzonderingen: zij mogen maximaal 14 dagen worden vastgehouden zonder zo’n stevige verdenking, een enkele ‘aanwijzing’ dat zij bij terrorisme betrokken zijn is voldoende. En ook daarna kunnen ze makkelijker in voorlopige hechtenis worden gehouden dan andere verdachten. Een rechter toetst wel na ruim honderd dagen wat de voortgang is in het strafdossier.

6 Is afreizen richting Syrië genoeg om mensen vast te zetten?

Mensen van wie vaststaat dat zij in Syrië zijn geweest, of op weg waren, kunnen in voorlopige hechtenis worden genomen. De Rotterdamse rechtbank maakte onlangs korte metten met het verweer dat Syriëgangers waren afgereisd om onschuldige hand- en spandiensten te verrichten. Als man ben je in IS-gebied soldaat of reservist, concludeerde de rechtbank, en dat is allebei strafbaar.

7 Wat wil de politiek nog meer?

Verschillende politieke partijen willen ruimere mogelijkheden om terugkerende Syrië-gangers vast te zetten. Het CDA pleit voorzichtig voor administratieve detentie – iemand vastzetten uit oogpunt van veiligheid, zonder strafrechtelijke verdenking. Die mogelijkheid is er nu niet en volgens minister Van der Steur (Veiligheid en Justitie, VVD) strookt dat ook niet met het Europees mensenrechtenverdrag. De VVD wil strafbaarstelling van het verblijf op grondgebied van IS.