Monument dankzij bunkerstorm

Vernielzuchtige demonstranten hebben de Albanese premier Rama geholpen bij de bouw van een interessant monument.

Demonstranten vernielen de bunker die premier Edi Rama liet bouwen in Tirana. Foto LSA/ Gent Shkullaku

In Albanië lopen mensen rond met namen als ‘Proletar’, ‘Përparim’ (vooruitgang) en ‘Marenglen’, een combinatie van Marx, Engels en Lenin. Daarnaast verzorgen duizenden ronde bunkertjes een zichtbaar overblijfsel van de stalinistische dictatuur van communist Enver Hoxha (1908-1985). Ooit stonden er 800.000 verspreid over het land, ofwel 1 bunker op 4 inwoners. De paranoïde Hoxha had ze laten bouwen ter bescherming tegen een buitenlandse invasie.

Binnenlandse verdachten liet Hoxha bij duizenden preventief opsluiten of executeren. Contact met het buitenland was strikt verboden. Tot het einde van het communistische regime in 1991 was Albanië het Noord-Korea van Europa.

Dit verleden blijkt nog te dichtbij om te symboliseren met een bunker. De premier van het land, kunstenaar Edi Rama, probeerde het, door een nieuwe bunker te bouwen in het centrum van Tirana, de Albanese hoofdstad. Het ding moest dienen als entree naar een complex van ondergrondse gangen die Hoxha had laten aanleggen over de ministeries. Rama hoopte van het gangenstelsel een toeristische attractie te maken.

Het mocht niet zo zijn. Na een oproep van enkele overlevenden van de Hoxha-terreur hebben demonstranten de bunker een paar maanden geleden vernield. Het gat dat ze erin sloegen is indrukwekkend, zo zag ik deze week: daar moet veel tijd en kracht ingestopt zijn. En weinig politieweerstand.

Je kunt zeggen: dom van Rama. Hij onderschatte de haat die nog bestaat jegens Hoxha’s regime. Je kunt ook zeggen: oppositieleiders hebben historische angsten misbruikt om onrust te creëren. Hoe het ook zij, de attractie komt er voorlopig niet. Maar Rama wil ook niet opruimen: de gehavende bunker blijft voorlopig staan.

Onbewust heeft hij daarmee een interessant monument geschapen, als kunstwerk waardevoller dan de droedels van zijn hand die galeries verkopen. De gemutileerde bunker staat niet zozeer voor het gruwelijke verleden als wel voor de moeizame omgang daarmee. En, naar de droom van elke geëngageerde kunstenaar: niet het ontwerp, maar woedende kijkers hebben het werk zijn uiteindelijke vorm gegeven.