Op zo’n dag willen politici eerst even niets

Haagse reacties Donderdag debatteert de Tweede Kamer over ‘Brussel’. Fractieleiders hebben veel informatie over hoe concreet de dreiging hier is.

Premier Rutte dinsdag tijdens het afleggen van een verklaring over Brussel in de Tweede Kamer. Foto ANP / Martijn Beekman

Reacties in politiek Den Haag volgen op dagen als dinsdag een vast patroon. Het is bijna een traditie, zei een fractievoorlichter in de wandelgangen van de Tweede Kamer.

Eerst spreken politici afschuw en medeleven uit. Kabinet, politie en de veiligheidsdiensten moeten nu vooral doen wat nodig is. En ‘we’ moeten ons vooral niet tegen elkaar uit laten spelen, want dat is precies wat ‘ze’ willen. Onze vrije samenleving is sterker dan het geweld van terroristen.

De onderlinge politieke verschillen komen later weer aan de beurt. Donderdag, als de Tweede Kamer over de aanslagen in Brussel debatteert met premier Mark Rutte. Doet het kabinet wel genoeg, welke extra maatregelen zouden partijen graag genomen zien?

PVV-leider Geert Wilders hield zich dinsdag niet aan deze mores. Hij riep premier Mark Rutte meteen op om de Nederlandse grenzen te sluiten. Hij wil dat teruggekeerde Syriëgangers in Nederland meteen worden opgesloten. Als een teruggekeerde jihadist hier een aanslag zou plegen, dan „ben je misschien niet juridisch maar wel moreel medeverantwoordelijk”, zei Wilders over Rutte.

Twitter avatar geertwilderspvv Geert Wilders We moeten meteen onze grenzen sluiten en teruggekeerde Syriëgangers preventief oppakken + opsluiten. De veiligheid van NL gaat boven alles!

Wilders’ woorden leidden tot ergernis bij andere partijleiders. Op zulke dagen bedrijf je geen politiek, vonden onder meer Alexander Pechtold (D66) en Sybrand van Haersma Buma (CDA). Zij uitten die irritatie voorzichtig, want in de Haagse mediawerkelijkheid is voor je het weet die emotie ineens het nieuwsfeit. Dat is op zo’n dag al helemaal niet de bedoeling.

Hoe reëel is een reële dreiging?

Ondertussen zijn alle politiek leiders zich er zeer van bewust dat de kans op een aanslag in Nederland reëel is. Vorige week woensdag vergaderde de commissie-stiekem, waarin de fractievoorzitters in vertrouwen worden bijgepraat over het werk van de inlichtingendiensten.

De agenda van die bijeenkomsten is vertrouwelijk. Maar terreurbestrijder Dick Schoof (NCTV) schuift vaak aan. En Schoof presenteerde diezelfde woensdag een nieuwe openbare versie van het dreigingsbeeld voor Nederland. Daarin schrijft hij over een „complex dreigingsbeeld”, waarbij terroristische organisaties of eenlingen „zowel klein- als grootschalige aanslagen kunnen plegen”. Van dat openbare dreigingsbeeld bestaat ook een staatsgeheime variant: die is bedoeld voor ministers én fractievoorzitters.

Dus die leiders hebben vast een concreter beeld van hoe reëel die „reële dreiging” van een aanslag precies is. De NCTV hanteert vier dreigingsniveaus: minimaal, beperkt, substantieel en kritiek. Al drie jaar, sinds maart 2013, is het niveau ‘substantieel’. Alsof in de tussentijd niet van alles is gebeurd: Nederland ging bombarderen boven Syrië en Irak, er keerden jihadisten van hun strijd terug naar Nederland, de aantallen vluchtelingen namen toe en de angst dat daar terroristen tussen zouden zitten ook.

Allemaal relevante informatie voor de wérkelijke terreurdreiging, maar het dreigingsniveau veranderde niet. D66 vindt de indeling te grofmazig: een niveau toevoegen zou kunnen helpen. Al gaan ook stemmen op om het hele systeem af te schaffen, omdat het een exactheid suggereert die toch niet valt waar te maken.

Toch kijken wat er nog anders moet

Alle fracties lopen voor het debat van donderdag hun lijstjes met antiterreurmaatregelen nog eens langs. Maar het meeste daarvan gebeurt al of is werk in uitvoering, zeiden vooral de twee coalitiepartijen dinsdag. Het kabinet kwam in 2014 met een lijst van 38 maatregelen die jihadisme moesten tegengaan. Wetsvoorstellen daaruit liggen nu in het parlement en de extra miljoenen voor de veiligheidsdiensten waren in 2014 ook al uitgetrokken.

Voor de oppositie geldt: hun maatregelen zijn vaak nog géén werkelijkheid en dus opnieuw bruikbaar voor het debat. Neem de administratieve detentie voor teruggekeerde Syriëgangers die het CDA wil. Of de dichte grenzen van Wilders. Ook coalitiepartij VVD heeft een plan liggen waar het kabinet nog niet aan wilde: vrijwillig verblijf op door een terroristische organisatie beheerst grondgebied moet strafbaar worden. Het CDA en de SGP willen dit ook, maar volgens het kabinet is het een te generieke strafbaarstelling en dus juridisch niet houdbaar.

Waar de partijen donderdag precies mee komen, hangt ook af van nadere informatie over de daders. Stel dat blijkt dat die uit de beruchte Brusselse wijk Molenbeek komen. Dan komt de vraag op of de Nederlandse wijkagenten goed genoeg achter de voordeuren hier kunnen kijken. Zijn ze met genoeg en kunnen ze signalen van radicalisering oppikken? Of als blijkt dat de daders meegereisd zijn met asielzoekers uit Syrië? Dan zal het kabinet dáár opnieuw vragen over krijgen. Hoe staat het met de scherpere identiteitscontroles die Nederlandse politie bij de asielzoekers zou gaan uitvoeren, na de aanslagen in Parijs van november vorig jaar?

Al is de trukendoos aan nieuwe maatregelen zo goed als leeg – politici hebben graag grip of ze wagen ten minste een poging daartoe. Zoals een Tweede Kamerlid uit de coalitie dinsdag zei: „Die druk om iets te dóén, voelen we nu al steeds. Laat staan als er in Nederland iets gebeurt.”