‘Nu snel luchtbrug voor Syriërs naar Europa’

Vluchtelingen moeten ervan overtuigd raken dat ze legaal naar de EU kunnen, anders mislukt het akkoord, zo waarschuwt Knaus.

Migrant in de Turkse kustplaats Cesme, tegenover het Griekse Chios. Sinds zondag worden vluchtelingen die de Egeïsche Zee oversteken, volgens het akkoord met de EU, vanaf 4 april teruggestuurd naar Turkije. Foto Ozan Köse/AFP

Hij heeft alle reden om de vrijdag gesloten vluchtelingendeal tussen de EU en Turkije te bejubelen. Gerald Knaus, directeur van denktank European Stability Initiative (ESI), was er in hoge mate de bedenker van. Toch houdt Knaus zich in. „Er kan nog veel misgaan”, zegt hij in een telefonisch gesprek.

De Oostenrijker beschreef in oktober een uitweg uit de vluchtelingencrisis, die was ontaard in mislukte plannen en ambities. De EU, zei Knaus, moest vergaande afspraken maken met het voornaamste transitland van Syrische vluchtelingen, Turkije, op basis van een simpele uitruil: minder illegale migratie in ruil voor meer legale. Het werd de basis voor het ‘Merkelplan’, ook bekend als het ‘plan-Samsom’, dat weer aan de wieg stond van het vrijdag gesloten akkoord met Turkije.

De EU belooft voor elke vluchteling die Turkije terugneemt uit Griekenland één Syriër op te nemen uit Turkije zelf. Als de illegale instroom via de Egeïsche Zee stopt, belooft de EU meer te doen. De deal ging zondag in: de eerste migranten die hoe dan ook terugmoeten naar Turkije zijn op de Griekse eilanden gearriveerd. Op maandag waren dat er volgens persbureau Reuters meer dan 1600, wat betekent dat het akkoord de migranten nog niet afschrikt. Velen zouden er nog niet van de op de hoogte zijn.

Wat vindt u van het akkoord?

„Het is heel belangrijk dat we de slechte plannen van de afgelopen maanden achter ons hebben gelaten. Tegelijk maak ik me zorgen, want een goed plan kan slecht worden uitgevoerd.”

Er gaan vierduizend man extra naar de Griekse eilanden.

„Ja, maar de nadruk wordt nu gelegd op het terugsturen van Syriërs, terwijl de legale migratie van Syriërs vanuit Turkije minstens zo belangrijk is. Het signaal moet zijn dat Syriërs een realistische kans hebben legaal in de EU te komen, met tv-beelden van blije, Syrische gezichten. Blijft dat signaal uit, dan blijven mensensmokkelaars zeggen dat een illegale overtocht heus wel kans van slagen heeft. De georganiseerde, veilige herhuisvesting vanuit Turkije moet zo zichtbaar mogelijk worden gemaakt.

„Ook zorgelijk: het terugsturen zal geschieden onder leiding van de Griekse migratiedienst, maar die is daar niet voor toegerust. Het is een vergissing te denken dat dit al improviserend wel goed komt. Het zou beter zijn er een echte, opzichzelfstaande EU-operatie van te maken, ook voor de Grieken zelf, om te voorkomen dat zij straks weer de gebeten hond zijn.”

De Europese Commissie heeft een speciale coördinator aangesteld, de Nederlander Maarten Verwey.

„Een zeer competente ambtenaar, zonder twijfel, maar ook degene die tot nu toe namens de Commissie ging over structurele hervormingen in Griekenland en het snijden in Griekse ambtenarensalarissen. Hoe gaat hij de Grieken ervan overtuigen dat ze nu overuren moeten maken, samen met buitenlandse functionarissen die veel meer verdienen dan zijzelf? Daarom zeg ik: maak er snel een EU-operatie van, waarbij Grieken hetzelfde verdienen als niet-Grieken, als één team. Deze operatie is ook veel kansrijker als zij geleid zou worden door een politiek zwaargewicht, iemand die Rutte of Merkel even kan bellen als het moet. Het zou het plan ook veel zichtbaarder maken en communicatie is alles om dit te laten slagen.”

Is het niet heel zielig, dat vluchtelingen die nu nog aankomen, worden teruggestuurd?

„Ik ben ervan overtuigd dat de meeste Europeanen sympathie willen tonen met vluchtelingen. Ze willen niet dat Europese instellingen zich als het ware wreed gedragen. Ik zou zelf ook geen deal ondersteunen als deze alleen zou draaien om het terugsturen van mensen. Dat is precies waarom legale migratie snel ter hand moeten worden genomen.”

Mensenrechtenorganisaties foeteren dat de EU door de knieën gaat voor Turkije.

„Alternatief is vluchtelingen enorme risico’s laten nemen, Griekenland laten vollopen en kijken of de erbarmelijke omstandigheden in opvangkampen er afschrikwekkend genoeg zijn. Nu wordt daar een positief verhaal tegenover gesteld: legale migratie. Mensenrechten verdedigen lukt bovendien alleen als daarvoor brede publieke steun is. En die steun brokkelde door de vluchtelingencrisis juist snel af. Amnesty en Human Rights Watch kunnen alsnog een grote rol spelen door zich sterk te maken voor legale migratie. Dat hierover nu een akkoord is, kan mensenlevens redden.”

Juridisch zou de deal amper standhouden.

„Het moet juridisch allemaal kloppen uiteraard, maar kom op: wat Macedonië heeft gedaan, vluchtelingen op basis van nationaliteit wel of niet doorlaten, is discriminatie. Het migratieplafond dat Oostenrijk heeft ingesteld, is juridisch gezien extreem twijfelachtig. En iedereen asiel geven in Griekenland kan niet. Bij mensenrechtenorganisaties werken iets te veel juristen, die uitgaan van een ideale wereld, waarin elke wet tot op de letter wordt uitgevoerd.”

Of openen zich gevaarlijkere migratieroutes?

„Er zijn de laatste twintig jaar altijd verschillende routes geweest, maar die door de Egeïsche Zee is uniek. We zijn van gemiddeld 100.000 vluchtelingen per jaar naar één miljoen in een jaar gegaan. Libië zal nooit zo populair worden als Turkije. Het is een broeinest van schurken en milities, veel gevaarlijker kortom. En ten overvloede: de deal draait niet alleen maar om het terugsturen, maar ook om het opnemen van Syriërs. Zowel Griekenland als Turkije wil geen gevangenis voor vluchtelingen worden, een route voor legale migratie is daarom essentieel.”

Slowakije en Hongarije willen nog steeds geen vluchtelingen en zien dit als een Grieks probleem.

„Het is geruststellend dat de Hongaarse premier Viktor Orbán nu in een klein groepje zit, met Slowakije. Een paar weken geleden leek hij nog op de natuurlijke leider van een veel groter groepje, met Polen en ook Oostenrijk. Wat vooral belangrijk is dat zulke landen niet de Europese agenda bepalen.”